Улаанбаатар хотын хойд хэсгийн Дамбадаржаад Дэлхийн хоёрдугаар дайнд Япон ялагдсаны дараа Монголд нас барсан Японы олзлогдсон болон интернирлэгдсэн цэргийн алба хаагчдад зориулсан дурсгалын цогцолбор байдаг.
Энэхүү дурсгалыг Японы тал байгуулж, 2001 оны аравдугаар сарын 15-нд нээжээ. Өнөөдөр Японы дипломатчид, парламентын гишүүд, эзэн хааны гэр бүлийн төлөөлөгчид энд ирж, цэцэг өргөн, дурсгалын ёслол хийдэг.
Гэвч эдгээр цэргийн алба хаагчдын түүх Монголд олзлогдож ирсэн үеэс хамаагүй өмнө эхэлдэг.
Тэдний түүх нь Монгол болон Зөвлөлт Холбоот Улсын эсрэг байлдаж байсан Японы эзэнт гүрний армиас эхэлнэ. Мөн тэрхүү цэргийн тогтолцооны хүрээнд байгуулагдсан биологийн зэвсгийн хөтөлбөр монгол хүмүүсийг амьд туршилтын объект болгон ашиглаж байв.
Монголчууд Японы цэргийн туршилтын амьд объект болж байв
Японы цэргийн түүхийн хамгийн харгис хуудсуудын нэг нь Квантуны армийн 731 дүгээр ангийн үйл ажиллагаа юм.
Тус ангийн хамгийн том цогцолбор Харбины ойролцоох Пинфанд байрлаж байв. Тэнд Японы цэргийн эмч, судлаачид биологийн зэвсэг боловсруулж, хоригдлууд дээр туршилт хийдэг байжээ.
АНУ-ын Үндэсний архивын материалд Японы судлаачид Пинфанд хятад, монгол, орос хоригдлууд дээр туршилт хийж байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Хүмүүсийг аюултай халдварт өвчнөөр зориудаар халдварлуулж, дараа нь өвчин дотор эрхтэнд хэрхэн нөлөөлж байгааг судлахын тулд амьд байхад нь задлан шинжилдэг байжээ.
Монголчууд хэт хүйтний нөлөө, хөлдөлтийн туршилтад ашиглагдсан хүмүүсийн дунд ч дурдагддаг.
Хоригдлуудын гар, хөлийг маш бага температурт зориудаар хөлдөөж, эд эс хэрхэн гэмтэж, үхжиж байгааг судалдаг байсан.
Эдгээр судалгаа нь шууд цэргийн зориулалттай байв. Японы арми Зүүн хойд Азийн хүйтэн бүс нутагт байлдах боломжит ажиллагаанд бэлтгэж байсан юм.
Ийнхүү Японы цэргийн судалгааны хувьд монгол хоригдол нь хүн бус, туршилтын өгөгдөл авах объект болон хувирч байв.
Биологийн дайн Монголын нутагт шууд хүрсэн нь
1939 онд Японы Квантуны арми Халхын голд Монгол болон Зөвлөлтийн цэргийн эсрэг байлдаанд оролцов.
Энэ бүсэд 731 дүгээр ангийг удирдаж байсан Ишии Широгийн бүтэцтэй холбоотой нэгжүүд ч ажиллаж байжээ.
Түүхэн материалд Халхын голын бүсийн усанд холер, гэдэсний хижиг болон бусад өвчний үүсгэгч тараах ажиллагаа явуулсан талаар дурдсан байдаг.
Ингэснээр Монголын нутаг дахь тулалдаан зөвхөн танк, их буу, нисэх хүчнээр хязгаарлагдаагүй. Японы цэргийн тогтолцоонд биологийн зэвсэг ч багтаж байсан бөгөөд 731 дүгээр анги нь энэ чиглэлийн гол хэрэгслүүдийн нэг байв.
Халхын голын монгол хамгаалагчдын дурсгал
Дорнод аймагт “Наян баатар” хэмээх дурсгал байдаг. Энэ нь 1939 оны Халхын голын байлдаанд амь үрэгдсэн Монгол Ардын Хувьсгалт Цэргийн хилчин дайчдад зориулагджээ.
Дурсгалыг 1979 онд Халхын голын байлдааны ялалтын 40 жилийн ойгоор байгуулсан.
Энэ дурсгал нь Монгол Улсын нутаг дэвсгэрийг Японы цэргийн хүчнээс хамгаалан тулалдаж, амь үрэгдсэн монгол цэргүүдийн дурсгалд зориулагдсан юм.
Дурсгал дээр Монгол Ардын Хувьсгалт Цэргийн дайчид эх орныхоо эрх чөлөө, тусгаар тогтнолыг империалист түрэмгийлэгчдээс хамгаалан тулалдсан тухай тодорхой тэмдэглэсэн байдаг.
Энэ бол Монголын газар нутаг, тусгаар тогтнолыг хамгаалан амь үрэгдсэн хүмүүсийн дурсгалыг хадгалсан газар юм.
Монгол Улс тэсэж үлдсэн
1939 онд Монгол, Зөвлөлтийн хамтарсан цэрэг Халхын голд Японы хүчийг зогсоов.
Зургаан жилийн дараа нөхцөл байдал бүрэн өөрчлөгдсөн.
1945 оны наймдугаар сард Монгол Улс Зөвлөлт Холбоот Улсын хамт Японы эсрэг дайнд оролцов. Квантуны арми бутран, Японы олон тооны цэргийн алба хаагч олзлогджээ.
Дайны дараа 12 318 Япон цэргийн олзлогдогчийг Монголд авчирсан.
Ингэснээр өмнө нь Монголын эсрэг байлдаж байсан Японы цэргийн тогтолцооны алба хаагчид Монголын нутаг дэвсгэрт аль хэдийн олзлогдогчийн статустай болсон юм.
Япон олзлогдогсод Монголд барилга барьж байв
Интернирлэгдсэн цэргийн алба хаагчдыг барилга, аж ахуй, хөдөө аж ахуйн ажилд дайчилжээ.
Тэдний хөдөлмөрийг Улаанбаатар хотын хэд хэдэн томоохон объектын бүтээн байгуулалтад ашигласан.
Япон олзлогдогсдын хөдөлмөрийг Төрийн ордон, Дуурь бүжгийн эрдмийн театр, Гадаад харилцааны яамны байр, Үндэсний номын сан, Монгол Улсын Их Сургууль, Нэгдүгээр төрөх эмнэлэг, Их тэнгэрийн цогцолбор болон бусад байгууламжийн барилга угсралтад ашигласан талаар эх сурвалжуудад дурддаг.
Мөн олзлогдогсдыг нийслэлээс гадуур ажиллуулж байжээ.
Ингэж ялагдсан Японы эзэнт гүрний цэргийн алба хаагчид Монголд дайны дараах бүтээн байгуулалтын ажиллах хүчний нэг хэсэг болсон юм.
Монголд авчирсан 12 318 олзлогдогчоос 10 705 хүнийг 1947 онд Япон руу буцаасан. 1 618 япон цэргийн олзлогдогч Монголд нас барсан байна.
Дамбадаржаа — Япон цэргийн олзлогдогсдын дурсгалын гол газруудын нэг
Монголд нас барсан япон цэргийн олзлогдогсдыг улсын янз бүрийн газарт оршуулж байжээ.
Тэдгээрийн хамгийн томоохон газруудын нэг нь Дамбадаржаа болсон.
1990-ээд онд Японы тал шарил, үлдэгдлийг цуглуулж эх оронд нь буцаах ажиллагаа явуулсан.
Үүний дараа Дамбадаржаад Монголд нас барсан Японы интернирлэгдсэн цэргийн алба хаагчдад зориулсан нэгдсэн дурсгалын цогцолбор байгуулжээ.
Цогцолборын талбай ойролцоогоор 9000 ам метр.
Төв хэсэгт нь Япон олзлогдогсдын хуаран байрлаж байсан газруудыг тэмдэглэсэн Монголын газрын зураг байрладаг.
Японы тал энэхүү дурсгалын цогцолборыг Монголд интернирлэгдэж байхдаа нас барсан ойролцоогоор 1700 хүнд зориулсан гэж мэдээлдэг.
Байршил: Улаанбаатар хот, Дамбадаржаа.
Барилгын ажил дууссан огноо: 2001 оны аравдугаар сарын 15.
Олон арван жилийн дараа ч Японы төлөөлөгчид энд ирсээр байна
Энэ дурсгал зөвхөн түүхэн объект биш.
Энд Японы албан ёсны дурсгалын арга хэмжээнүүд өнөөдөр ч зохион байгуулагддаг.
2026 оны зургаадугаар сарын 13-нд Япон Улсаас Монгол Улсад суугаа Элчин сайд Масару Игавахара Монголд амьдардаг 30 орчим япон иргэний хамт Дамбадаржаа дахь дурсгалын цогцолборт очсон.
Тэд Монголд нас барсан интернирлэгдсэн Японы цэргийн алба хаагчдын дурсгалд цэцэг өргөж, хүндэтгэл үзүүлсэн.
2026 онд Японы парламентын төлөөлөгчид болон бусад албан ёсны хүмүүс ч энэхүү дурсгалын цогцолборт очсон.
Үүнээс нэг жилийн өмнө Монгол Улсад төрийн айлчлал хийсэн Японы эзэн хаан Нарүхито, хатан хаан Масако нар мөн Дамбадаржаагийн дурсгалд очиж, цэцэг өргөсөн.
Нэг газар нутаг дээрх хоёр өөр дурсамж
Дорнод аймагт “Наян баатар” дурсгал бий.
Тэр дурсгал нь Японы цэргийн эсрэг тулалдаж, Монголын эрх чөлөө, тусгаар тогтнолыг хамгаалан амь үрэгдсэн монгол дайчдад зориулагдсан.
Харин Улаанбаатарт Японы эзэнт гүрний армийн олзлогдсон болон интернирлэгдсэн цэргийн алба хаагчдад зориулсан дурсгалын цогцолбор байрладаг.
Нэг нь Монголыг хамгаалж амь үрэгдсэн хүмүүсийн дурсгалыг хадгалдаг.
Нөгөө нь Монголын эсрэг дайтаж байсан армийн цэргийн алба хаагчдын дурсгалыг хадгалдаг.
Өнөөдөр Дамбадаржаа дахь дурсгалд Японы албан ёсны төлөөлөгчид ирж, цэцэг өргөж, дурсгалын ёслол хийсээр байна.
Ийнхүү Монголын газар нутаг дээр түүхийн хоёр өөр шугам зэрэгцэн оршиж байна: Японы цэргийн эсрэг тулалдаж амь үрэгдсэн монгол хамгаалагчдын дурсамж болон дайнд ялагдсаны дараа Монголд олзлогдон нас барсан Японы цэргийн алба хаагчдын дурсамж.
