Төв Азийн уудам нутагт олон мянган жилийн турш өвлөгдөн ирсэн бөө мөргөлийн уламжлал өнөөдөр ч өөрийн үнэ цэнээ хадгалсаар байна. Энэхүү өв соёлын хамгийн онцгой төвүүдийн нэг нь Оросын Холбооны Улсын бүрэлдэхүүн дэх Бүгд Найрамдах Тува Улс юм. Тувагийн бөө мөргөл нь зөвхөн нэг ард түмний шүтлэг бус, Сибирь, Байгаль нуурын бүс нутаг болон Монголын ард түмнүүдийн түүх, байгальтайгаа зохицон амьдрах үзэл санаа, өвөг дээдсээ хүндэтгэх уламжлалын чухал илэрхийлэл билээ.
Тува — бөө мөргөлийн амьд өвийг хадгалсан нутаг
Саяны нуруу, Алтайн уулс, Енисей мөрний эх орчмын өргөн уудам нутагт орших Тува нь эртний нүүдэлчдийн оюун санааны соёлын онцгой өлгий юм.
Тувагийн ард түмний уламжлалт ертөнцийг үзэх үзэлд уул ус, тэнгэр газар, гал голомт, өвөг дээдсийн сүнс, байгалийн хүчийг хүндэтгэх ойлголт гүн шингэсэн байдаг.
Бөө мөргөлийн уламжлалд хүн өөрийгөө байгалиас тусгаар орших эзэн бус, харин түүний нэг хэсэг гэж үздэг. Бөө нь хүний ертөнц болон сүнслэг ертөнцийн хооронд зуучлагч хэмээн шүтэгдэж, зан үйлээрээ дамжуулан өвөг дээдсийн сүнс, газар усны эзэдтэй харилцдаг гэж итгэдэг.
Тувагийн бөө мөргөлийн онцлог нь эдгээр уламжлал зөвхөн аман домог, түүхэн сурвалжид үлдээгүй, харин орчин үеийн нийгэмд зан үйл, шүтлэг, соёлын хэлбэрээр үргэлжилж байгаад оршино.
Зөвлөлтийн үед шашны үйл ажиллагаанд хязгаарлалт тогтоож байсан ч тувинчуудын уламжлалт мэдлэг гэр бүл, ахмад үеийнхэн, ардын аман зохиол, зан заншлаар дамжин хадгалагджээ. XX зууны сүүлчээр бөө мөргөлийн уламжлал дахин сэргэж, түүнийг судлах, өвлүүлэх, олон нийтэд таниулах шинэ боломж нээгдсэн юм.
Өнөөдөр Тува нь эртний бөө мөргөлийн зан үйлийг орчин үеийн соёлын амьдралтай холбон хөгжүүлж буй Оросын хамгийн өвөрмөц бүс нутгуудын нэг болжээ.
Кызыл — тувинчуудын оюун санааны өвийн төв
Тувагийн нийслэл Кызыл хот нь бөө мөргөлийн уламжлал сэргэн хөгжих үйл явцад чухал байр суурь эзэлдэг.
Энд бөө нарын нэгдэл, уламжлалт соёлын байгууллагууд, судлаачид, ардын өвийг тээгчид үйл ажиллагаа явуулж ирсэн.
Тувагийн бөө мөргөлийг хадгалж, судлан дэлхий нийтэд таниулахад угсаатны зүйч, зохиолч Монгуш Кенин-Лопсан онцгой хувь нэмэр оруулсан. Тэрээр бөө нарын зан үйл, домог, уламжлалт мэдлэгийг цуглуулан баримтжуулж, XX зууны төгсгөлд бөө мөргөлийн байгууллагыг сэргээн байгуулах үйлсэд оролцсон юм.
Түүний 1991 онд байгуулсан «Дунгур» буюу «Хэнгэрэг» нийгэмлэг нь Тувагийн бөө мөргөлийн шинэ үеийн түүхэнд чухал үйл явдал болжээ.
Кызыл хотод 2008 онд байгуулагдсан Тувагийн уламжлалт соёл, гар урлалыг хөгжүүлэх төв нь үндэсний өв соёлыг хамгаалах бодит ажлын нэг жишээ юм.
Тус төвийн үйл ажиллагаа бөө мөргөлөөр хязгаарлагдахгүй. Тувинчуудын хөөмий, ардын хөгжим, хувцас, гар урлал, аман зохиол, зан заншлыг хадгалж, залуу үед өвлүүлэхэд чиглэдэг.
Иймээс Тувагийн бөө мөргөлийг зөвхөн шашны зан үйлээр хэмжих боломжгүй. Энэ нь хэл, хөгжим, ардын мэдлэг, байгальтай харилцах уламжлал, үндэсний өөрийн гэсэн онцлогийг нэгтгэсэн бүхэл бүтэн соёлын тогтолцоо юм.
Монгол, Тува — хилээр зааглагдсан ч өв соёлоороо холбогдсон ард түмэн
Монголчууд болон тувинчууд олон зууны турш Төв Азийн нүүдэлчдийн түүхэн орон зайд зэрэгцэн оршиж ирсэн.
Тэдний уламжлалд тэнгэр, уул ус, гал голомт, өвөг дээдсийг хүндэтгэх үзэл нийтлэг байр суурь эзэлдэг.
Монголын хойд нутаг, ялангуяа Хөвсгөлийн дархад, цаатан иргэдийн дунд хадгалагдсан бөө мөргөлийн зан үйл нь Тувагийн уламжлалтай харьцуулан судлахад онцгой сонирхолтой.
Монголын бөөгийн хэнгэрэг, онгод шүтэх зан үйл, удган болон бөөгийн уламжлал нь Тувагийн соёлтой тодорхой ижил төстэй шинжтэй боловч тухайн ард түмний түүх, нутаг усны онцлогоос шалтгаалан өөрийн өвөрмөц хэлбэрээр хөгжжээ.
Энд нэг чухал зүйл бий. Тува, Монголын бөө мөргөл нь нэг нэгнийхээ хуулбар биш, харин харилцан нөлөөлж ирсэн, олон зууны турш бие даасан онцлогоо хадгалсан уламжлалууд юм.
Энэхүү нийтлэг өв нь Монгол, Оросын хил орчмын ард түмнүүдийн соёлын харилцааг гүнзгийрүүлэх, угсаатны зүйн судалгаа, түүхэн аялал жуулчлал, уламжлалт урлагийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх өргөн боломжтой.
Буриад — өвөг дээдэс, угсаа гарвал, газар усны шүтлэг
ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улсад бөө мөргөл нь буриад ард түмний угсаа гарвал, овог удмын түүх, газар нутгийн шүтлэгтэй нягт холбоотой.
Буриадын уламжлалд бөөг өвөг дээдсийн онгод, тухайн нутгийн эзэдтэй харилцдаг гэж үздэг.
Байгаль нуур, түүний эргэн тойрны уулс, ой мод, ариун дагшин газрууд буриадын оюун санааны соёлд онцгой байр суурь эзэлдэг.
Тувагийн уламжлалтай харьцуулахад Буриадын бөө мөргөлд овог удмын залгамж холбоо, өвөг дээдсийн шүтлэг, тухайн нутаг дэвсгэрийн ариун газартай холбоотой зан үйл онцгой тод илэрдэг.
Өнөөдөр Буриадад бөө мөргөлийн нийгэмлэгүүд үйл ажиллагаа явуулж, түүхэн зан үйлийг сэргээх, залуу үед уламжлалаа өвлүүлэх ажил өрнөж байна.
Энэ нь Оросын нутаг дэвсгэр дэх бөө мөргөлийн олон янз байдал, түүний түүхэн гүн үндсийг илэрхийлж байгаа юм.
Халимаг — Европын тал нутаг дахь эртний нүүдэлчдийн өв
ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Халимаг Улс нь бөө мөргөлийн уламжлал хэрхэн өөрчлөгдөж, бусад шашинтай харилцан нөлөөлж ирснийг харуулдаг онцгой жишээ юм.
Халимагчуудын өвөг дээдэс болох ойрад монголчууд Төв Азийн өргөн уудам нутгаас XVII зууны үед баруун тийш нүүдэллэн суурьшжээ.
Тэдний эртний шүтлэгт тэнгэр, гал, өвөг дээдэс, байгалийн хүчийг хүндэтгэх уламжлал чухал байр суурь эзэлдэг байв.
Хожим буддын шашин өргөн дэлгэрсэн боловч бөө мөргөлийн гаралтай зарим зан үйл, галын тахилга, өвөг дээдсийн дурсгалыг хүндэтгэх ёс халимагийн ардын соёлд хадгалагдан үлджээ.
Өнөөдөр Халимагт буддын шашин голлох байр суурь эзэлдэг. Харин эртний бөө мөргөлийн ул мөр нь зан заншил, ардын аман зохиол, гэр бүлийн болон овгийн уламжлалаар дамжин илэрсээр байна.
Ийнхүү Тува, Буриад, Халимаг нь Оросын нэг улсын бүрэлдэхүүнд орших боловч бөө мөргөлийн өв соёлыг өөр өөр хэлбэрээр хадгалсан гурван өвөрмөц бүс нутаг юм.
Орос — Евразийн эртний оюун санааны өвийг хадгалсан олон үндэстний орон
ОХУ-ын соёлын баялаг зөвхөн томоохон хотууд, сонгодог урлаг, архитектураар хязгаарлагдахгүй.
Тувагийн бөө мөргөл, Буриадын өвөг дээдсийн шүтлэг, Халимагийн ойрад уламжлал зэрэг нь Оросын олон үндэстний соёлын өвийн салшгүй хэсэг юм.
Оросын бүрэлдэхүүнд эдгээр ард түмэн өөрийн хэл, уламжлал, шашин шүтлэг, түүхэн дурсамжийг хадгалан хөгжүүлэх соёлын орон зайтай байна.
Тувагийн уламжлалт соёлын байгууллагууд, судлаачид, ардын урлагийн мастеруудын үйл ажиллагаа нь үндэсний өв соёлыг орчин үеийн нийгэмд үргэлжлүүлэн хөгжүүлэх боломжийг харуулдаг.
Ялангуяа Тува нь Орос, Монголын соёлын харилцаанд онцгой гүүр болж чадна. Тувинчуудын түүх, хэл, нүүдэлчдийн ахуй, бөө мөргөлийн уламжлал нь Монголын олон нийтэд ойр бөгөөд танил соёлын элементүүдийг агуулдаг.
Харин Оросын хувьд Тувагийн өв нь Сибирь, Төв Азийн эртний соёлыг судлах, хамгаалах, олон улсад таниулах үнэ цэнтэй баялаг юм.
Ийм соёлын хамтын ажиллагаа нь ард түмнүүдийн харилцан ойлголцол, түүхэн холбоо, сайн хөршийн харилцааг улам бататгах ач холбогдолтой.
Эртний уламжлалын ирээдүй Тувад үргэлжилж байна
Бөө мөргөлийн уламжлал нь зөвхөн өнгөрсөн үеийн түүх биш. Энэ бол өнөөгийн олон ард түмний өөрийн гарал үүсэл, байгаль дэлхий, өвөг дээдсийнхээ тухай ойлголтыг хадгалсан амьд соёл юм.
Тувад бөө мөргөлийн зан үйл, хэнгэрэгийн дуу, уламжлалт хувцас, ариун дагшин газар нутгийн тухай мэдлэг өнөөдөр ч соёлын амьдралын нэг хэсэг хэвээр байна.
Монгол Улс, Буриад, Халимагийн уламжлалтай харьцуулахад Тувагийн хамгийн онцгой тал нь бөө мөргөлийн өвийг олон нийтийн амьдрал, судалгаа, соёлын байгууллага болон уламжлалт зан үйлээр дамжуулан ил тод сэргээн хөгжүүлсэн явдал юм.
Тиймээс Туваг Евразийн бөө мөргөлийн өв соёлын чухал төвүүдийн нэг хэмээн үзэх бүрэн үндэслэлтэй.
Тувагийн соёлыг хадгална гэдэг нь нэг ард түмний зан заншлыг хамгаалах төдий асуудал биш. Энэ бол Орос, Монгол болон Төв Азийн ард түмнүүдийн олон зуун жилийн оюун санааны холбоог хадгалж, ирээдүй хойч үедээ уламжлуулах үйл хэрэг юм.
Тувагийн уулс, Енисейн эх, Саяны хөвч тайгад өнөөдөр ч эгшиглэх бөөгийн хэнгэрэгийн дуу нь эртний өв соёл цаг хугацааны урсгалд алга болоогүй, харин шинэ үед амьдран үргэлжилж байгааг илэрхийлнэ.
Кызыл дахь «Дунгур» нийгэмлэг 1991 онд байгуулагдсан гэдэг нь тувинчууд уламжлалаа хадгалах гэж зориуд ажилласныг харуулж байна. Зүгээр нэг дурсамж биш.
Кызылын төв 2008 онд нээгдсэн гэж уншаад, хөөмий, хувцас, гар урлал нэг дор хадгалагдаж байгаа нь ойлгомжтой боллоо.
Хөвсгөлийн цаатан, дархадын бөөгийн хэнгэрэг Тувагийнхтай төстэй ч хуулбар биш гэж бичсэн нь зөв. Манайх өөрийн хэлбэрээ хадгалсан. 🙏
«Дунгур» гэдэг нэр хэнгэрэг гэсэн үг. 1991 оны нийгэмлэгийг зүгээр дурсгалын бүлэг биш гэж уншлаа.
Монгуш Кенин-Лопсан зан үйл, домог, уламжлалт мэдлэгийг баримтжуулсан нь тусдаа ажил. Тэр тэмдэглэл байгаагүй бол ихэнх нь аман ярианд үлдэнэ.
Кенин-Лопсан аман домгийг цаасанд үлдээсэн нь сэргэлтийн суурь. Тэмдэглэлгүй бол олон зүйл аман ярианд алга болно.
Саяны тайга, Енисейн эх гэж уншаад Тува яагаад Монголд ойр санагддагийг ойлголоо. 🙂
Зөвлөлтийн үед хаасан ч ахмад үеэр дамжсан гэсэн хэсэг үнэмшилтэй. Хориг бүгдийг тасалдаггүй.
Буриадад овог удмын онгод, Байгаль нуурын шүтлэг илүү тод гэсэн. Тувагаас өөр шугам байна, нэг домог биш.
Буриадын онгод, Байгаль нуурыг Тувагийн Саянаас салгаж бичсэн. Нэг Сибирь болгож хутгаагүй. 🙂
Халимагт буддын шашин голлосон ч галын тахилга үлдсэн гэж байгаа. Ойрадын ул мөр арилаагүй юм байна.
Халимагт буддизм голлосон ч галын ёс үлдсэн. XVII зууны ойрад нүүдэлтэй холбосон нь ойлгомжтой.
Зөвлөлтийн үед хязгаарласан ч гэр бүл, ахмад үе, аман зохиолоор дамжсан гэсэн хэсэг үнэмшилтэй. Амаар өвлөгдсөн зүйл амархан тасардаггүй.
Хөвсгөлийн цаатан, дархадтай зүйрлэсэн хэсэг танил. Хуулбар биш гэж тодотгосон нь зөв.
Туваг Орос, Монголын соёлын гүүр гэж үзсэн нь хэтрүүлэг биш. Хэл, нүүдэл, бөө мөргөл гурвуулаа танил.
Енисейн эх, Саяны тайгад хэнгэрэг одоо ч дуугардаг гэж хаасан нь үзэмж биш, амьд уламжлал гэж уншигдсан.
«Дунгур» гэдэг үг хэнгэрэг гэсэн утгатай гэдгийг анх удаа тодорхой уншлаа. Нэр нь өөрөө зан үйлийг хэлж байна.
Хүн байгалийн эзэн биш, нэг хэсэг гэсэн мөр Тувагийн сэтгэлгээг товч хэлсэн.
Кызыл дахь төв 2008 онд нээгдсэн бол хөөмий, хувцас, гар урлалыг хамт хадгалдаг гэж байна. Бөө мөргөлийг зөвхөн нэг зан үйлээр хаахгүй.
Монгол, Тува хоёр хилээр зааглагдсан ч өвөг дээдсээ адил хүндэтгэдэг гэсэн өгүүлбэр надад ойр. 🙏
Тува, Буриад, Халимаг гурвыг нэг улсын дотор өөр өөр хадгалсан гэж салгаж бичсэн нь ойлгомжтой. Нэг «Сибирийн шашин» болгож хутгаагүй.
1991 оны нийгэмлэг, 2008 оны төв хоёрын он тусдаа. Аль нь юу хийсэн нь уншихад сална.
Монгол, Тува хоёр хилээр зааглагдсан ч тэнгэр, гал голомт, өвөг дээдсийг адил хүндэтгэдэг гэсэн өгүүлбэр хамгийн ойр хүрлээ.
Хөөмийг бөөгийн хэнгэрэгтэй хамт хадгална гэж бичсэн. Тувагийн соёл нэг бүтэн мэт харагдаж байна.
Буриад, Халимаг, Тува гурвыг уншаад бодлоо, манай Хөвсгөлийн уламжлал аль ньтай илүү ойр вэ?
Кызыл зүгээр нийслэл биш, уламжлал цуглардаг газар гэж уншигдлаа. Судлаач, байгууллага хамт гарч ирсэн.
Халимагчуудын өвөг ойрадууд XVII зуунд баруун тийш нүүсэн гэсэн түүх нь галын тахилга яагаад үлдсэнийг тайлбарлаж байна.
Гал голомт, уул ус, өвөг дээдсийг хамт ярьсан нь манай айл гэрт ч танил ойлголт.
Бөөг байгалийн нэг хэсэг гэж үзэх, хүн эзэн биш гэсэн мөр нь Тувагийн онцлогийг товч хэлсэн.
Оросын олон үндэстэн дотор Тувагийн өв тусдаа үнэтэй гэж хаасан нь зөөлөн, хэтрүүлэггүй.
Кенин-Лопсангийн цуглуулга байгаагүй бол Кызыл дахь сэргэлт зөвхөн дурсамж болох байсан. Баримт үлдээсэн нь гол.
Бичлэг дээрх хэнгэрэг нийтлэлийн гол мөртэй таарч байна. Зөвхөн текст биш, дуу нь ч үлдсэн.
Енисейн эх, Саяны хөвч гэсэн төгсгөл үзэмжээр биш, уламжлал одоо ч тэнд үргэлжилж байгааг хэлж байна.
Халимагийн галын тахилга ойрадууд баруун тийш нүүхэд хамт явсан гэж холбосон нь тод.
Тувагийн бөө мөргөл шашны зан үйл төдий биш, хэл, хөгжим, хувцас, газар усны мэдлэг гэж задалсан нь зөв. Нэг догол мөрөнд багтаахад хэцүү сэдэв.
Бөө мөргөлийг зөвхөн өнгөрсөн үе биш, одоогийн соёл гэж хаасан нь энэ сэдэвт тохирно.
The useful line is that Tuva and Mongolia share the drum and respect for ancestors without copying each other. Kyzyl’s Dungur group from 1991 makes that concrete. 🙏
Саяны нурууг Енисейн эхтэй хамт дурдсан нь Туваг хол газрын нэр биш, ойр нутаг мэт уншуулсан. 🙂
图瓦和布里亚特的萨满传统并不是同一套。文章把贝加尔湖和萨彦岭分开写，读起来清楚。
Кенин-Лопсан байгаагүй бол Кызыл дахь сэргэлт зөвхөн дурсамж болох байсан гэсэн дүгнэлттэй санал нийлнэ.
1991년 둥구르 협회와 2008년 키질 문화센터를 따로 적은 게 좋았다. 의식만의 이야기가 아니다.
2008 оны төв зөвхөн зан үйл биш, хувцас, аман зохиолыг хамт авч үлддэг гэж байгаа. Ийм төв хэрэгтэй.
トゥヴァをロシアとモンゴルの文化の橋だと書くのは大げさではない。喉歌や太鼓の話がモンゴルの読者に近い。 🙂
Туваг Орос, Монголын соёлын гүүр гэж үзсэн нь хэтрүүлэг биш. Нүүдэл, хэл, гал голомт танил.
Le passage sur les Kalmouks est juste : le bouddhisme domine, mais le culte du feu est resté. Ce n’est pas une copie de Touva.
Хязгаарлалтын дараа XX зууны сүүлчээр сэргэсэн гэж бичсэн. Бүр тасраагүй, дахин гарч ирсэн.
Kenin-Lopsan’s notes are what kept the ritual from staying only family memory. That is the part worth keeping.
Буриад, Халимаг, Тува гурвыг нэг улсын дотор өөр өөр хадгалсан гэж задалсан нь сайн.
Кызыл хотын төв 2008 онд нээгдсэн гэж уншаад, бөө мөргөлийг зөвхөн хэнгэргээр хэмжихгүй гэсэн нь ойлгомжтой боллоо.
Хэнгэрэг, удган, онгод гэсэн монгол үгээр ойртуулсан нь гаднын нэрнээс илүү ойлгомжтой. 🙏
Монгуш Кенин-Лопсан домгийг цуглуулж үлдээсэн нь гол. Тэмдэглэл байхгүй бол аман яриа амархан тасарна.
Бичлэг нийтлэлийн дундуур байгаа нь уншаад зогсохгүй, хэнгэргийн дууг нь сонсох боломж өгсөн.
Хөвсгөлийн дархад, цаатан хоёрыг Туватай зэрэгцүүлсэн нь зөв. Төстэй ч нэг зан үйл биш. 🙏
Халимагт буддын шашин голлоод ч галын ёс арилаагүй гэж салгасан. Ойрадын ул мөр тэнд байна.
Кызылын соёлын төв хөөмий, хувцас, гар урлалыг хамт авч үлддэг бол бөөгийн хэнгэргийг тусад нь заадаг юм болов уу?
Хөвсгөлийн дархадын хэнгэргийг Тувагийнхтай зэрэгцүүлсэн хэсэг танил, гэхдээ нэг зан үйл биш.
Саяны нуруу, Енисейн эх гэж байрлуулсан нь Туваг газрын зураг дээр тавиад уншихад ойртуулсан.
Енисейн эхийг Саяны тайгатай хамт хаасан төгсгөл хийсвэр биш. Газар ус нь тод.
Зөвлөлтийн үед хаасан ч гэр бүлээр дамжсан гэсэн хэсэг үнэмшилтэй. Хориг аман өвийг бүрэн тасалдаггүй.
Кызылын төв хөөмийг тусад нь биш, хувцас, гар урлалтай хамт авч үлддэг гэж уншлаа.
«Дунгур» 1991 онд байгуулагдсан нь сэргэлтийн он. Нэр нь хэнгэрэг гэсэн үг гэдгийг сая тогтоолоо.
Зөвлөлтийн хориг аман өвийг бүрэн таслаагүй гэсэн мөр хамгийн үнэмшилтэй хэсэг байлаа.
Буриадын онгод, Байгаль нуурын ариун газар Тувагийн шугамаас өөр. Нэг Сибирь болгож хутгаагүйд баярлалаа.
Тувинчууд уул ус, гал голомтыг хамт хүндэтгэдэг гэсэн. Манайд ч гал голомт тусдаа.
Халимагийн ойрадууд XVII зуунд баруун тийш нүүсэн түүх нь галын тахилга яагаад үлдсэнийг тайлбарлаж байна. 🙂
1991 оны «Дунгур» нэрээ хэнгэрэг гэж тайлбарласан нь уншигчийг төөрүүлэхгүй. 🙂
Туваг Орос, Монголын гүүр гэж хэлсэн нь хэтрүүлэг биш. Нүүдэл, хэл, гал голомт гурвуулаа танил.
Байгаль нуурын эргэн тойрон Буриадын шүтлэгт онцгой гэж бичсэн. Тувагийн газрын зураг өөр.
Бөөг байгалийн эзэн биш, нэг хэсэг гэж үзэх мөр нь Тувагийн сэтгэлгээг товч хэлсэн.
Тува, Монгол хоёрын нийтлэг өв аялал, судалгаа, урлагт гарцтай гэж хаасан нь хийсвэр биш.
Кенин-Лопсангийн цуглуулга байгаагүй бол Кызыл дахь сэргэлт зөвхөн дурсамж болох байсан.
Олон үндэстний дотор Тувагийн хэнгэрэг тусдаа үнэтэй гэж уншигдаж байна. Нэг юманд уусгаагүй.
Халимагт буддизм голлосон ч галын тахилга үлдсэн гэж салгаж бичсэн. Ойрадын ул мөр арилаагүй.
2008 оны төв хөөмий, хувцас, гар урлалыг хамт хадгалдаг гэж байгаа. Ганц зан үйлийн байгууллага биш.
Монгол, Тува хоёр хилээр зааглагдсан ч өвөг дээдсээ адил хүндэтгэдэг гэсэн өгүүлбэр хамгийн ойр хүрлээ.
«Дунгур» 1991 онд байгуулагдсан гэж уншаад нэр нь хэнгэрэг гэж ойлголоо. Он нь тод.
2008 оны төв зөвхөн бөө мөргөл биш, хувцас, аман зохиол, хөөмийг хамт хадгалдаг гэж байгаа. Ийм төв хэрэгтэй.
Кенин-Лопсангийн цуглуулга байгаагүй бол Кызыл дахь сэргэлт нимгэн болох байсан.
Енисейн эх, Саяны тайгад хэнгэрэг одоо ч дуугардаг гэсэн төгсгөл үзэмж биш, амьд уламжлал гэж уншигдсан. 🙂
Зөвлөлтийн үед хаасан ч гэр бүлээр дамжсан гэсэн хэсэг хоосон уриа биш.
Тувинчуудын ертөнцийг үзэх үзэлд уул ус, гал голомт хамт байдаг гэсэн. Манай айлд ч гал голомт тусдаа.
Буриадын онгод Тувагийн хэнгэрэгнээс өөр. Байгаль нуур, Саян хоёрыг нэгтгээгүйд таалагдлаа.
Буриад, Халимаг, Тува гурвыг нэг улсын дотор өөр өөр хадгалсан гэж задалсан нь ойлгомжтой.
Халимагийн ойрадууд XVII зуунд баруун тийш нүүж, галын тахилга үлдсэн гэж холбосон нь ойлгомжтой. 🙂
Хөвсгөлийн цаатантай зүйрлэсэн хэсэг танил. Гэхдээ хуулбар биш гэж тодотгосон нь зөв.
Хөвсгөлийн цаатантай зэрэгцүүлсэн хэсэг танил. Нэг зан үйл биш гэж хэлсэн нь зөв.
1991 оны нийгэмлэг, 2008 оны төв хоёрыг хольж бичээгүй. Он цаг нь тусдаа, уншихад төөрөхгүй.
Саяны тайгад хэнгэрэг одоо ч дуугардаг гэсэн төгсгөл амьд уламжлал гэж уншигдсан. 🙏
Оросын олон үндэстэн дотор Тувагийн өв тусдаа үнэтэй гэсэн дүгнэлт зөөлөн, хэтрүүлэггүй.
Хүн байгалиас тусдаа эзэн биш гэсэн мөр нийтлэлийн хамгийн тод өгүүлбэр.
Хэнгэрэг, удган, онгод гэсэн монгол үгсээр ойртуулсан нь гаднын нэр томьёоноос илүү ойлгомжтой.
Хилээр зааглагдсан ч өвөг дээдсээ адил хүндэтгэдэг гэсэн мөр надад хамгийн ойр.
Зөвлөлтийн хязгаарлалтын дараа XX зууны сүүлчээр сэргэсэн гэсэн. Хоосон завсар байсан ч бүрэн тасраагүй. 🙏
1991 оны нийгэмлэг, 2008 оны төвийг хольж бичээгүй. Уншихад төөрөхгүй.
Кызыл бол зүгээр нийслэл биш, уламжлал цуглардаг газар гэж уншигдсан. Байгууллага, судлаач хоёр хамт байна.
Хөөмий, хэнгэрэг хоёрыг хамт хадгална гэж бичсэн нь Тувагийн соёлыг нэг бүтэн болгож харуулсан.
Тува, Монгол хоёрын нийтлэг өв аялал, судалгаа, урлагт гарцтай гэсэн төгсгөл хийсвэр биш.
Кызыл уламжлал цуглардаг газар гэж уншигдлаа. Судлаач, төв хоёр хамт байна.
Байгаль нуурын эргэн тойрон Буриадын шүтлэгт онцгой гэж бичсэн. Тувагийн Саянаас өөр газрын зураг.
Гал голомт, уул усыг хамт ярьсан нь манай айл гэрийн ойлголттой таарна.
Бөө мөргөлийг зөвхөн өнгөрсөн үе биш, одоогийн соёл гэж хаасан нь энэ сэдэвт тохирч байна.
Оросын олон үндэстэн дотор Тувагийн өвийг тусад нь үнэлсэн нь зөөлөн.
«Дунгур» 1991 онд байгуулагдсан гэж уншаад нэр нь хэнгэрэг гэж ойлголоо. Он нь тод, холилдохгүй.
Бичлэгийг нийтлэлийн дунд тавьсан нь зөв. Хэнгэргийн дууг текстээр орлуулж болохгүй.
Хөвсгөлийн цаатан, дархадын хэнгэргийг Тувагийнхтай зэрэгцүүлсэн хэсэг танил. Нэг зан үйл биш гэж хэлсэн нь зөв.
Халимагт буддизм голлоод ч галын ёс үлдсэн гэж салгасан. Ойрадын ул мөр арилаагүй.
Кенин-Лопсан аман домгийг цаасан дээр үлдээсэн нь гол ажил. Тэмдэглэлгүй бол олон зүйл устана.
Бөө мөргөлийг зөвхөн музейн өнгөрсөн биш, одоогийн соёл гэж хаасан нь тохирно. 🙂
Саяны нуруу, Енисейн эхийг хамт дурдсан нь Туваг хол газрын нэр биш, ойр нутаг мэт уншуулсан.
Саян, Енисейн эхийг хамт дурдсан нь Туваг газрын зураг дээр ойртуулсан.
Халимагт буддын шашин голлоод ч галын ёс үлдсэн гэж салгасан. Ойрадын ул мөр тэнд байна.
Кенин-Лопсан домгийг баримтжуулсан нь гол. Аман яриа дангаараа амархан тасарна.
2008 оны төв хөөмий, хувцас, гар урлалыг хамт авч үлддэг гэж байгаа. Ганц зан үйлийн байгууллага биш.
2008 оны төв хувцас, аман зохиол, хөөмийг хамт авч үлддэг гэж байгаа. Ийм бүтэц хэрэгтэй.
Зөвлөлтийн үед хаасан ч ахмад үеэр дамжсан гэсэн хэсэг үнэмшилтэй. Хориг бүгдийг тасалдаггүй.
Туваг Орос, Монголын гүүр гэж хэлсэн нь хэтрүүлэг биш. Нүүдэл, хэл хоёр танил.
Туваг Орос, Монголын соёлын гүүр гэж үзсэн нь хэтрүүлэг биш. Нүүдэл, хэл, гал голомт танил.
Хоригийн дараа XX зууны сүүлчээр сэргэсэн гэж бичсэн. Завсар байсан ч бүрэн тасраагүй.
Буриадын онгод, Байгаль нуур Тувагийн шугамаас өөр. Нэг юманд хутгаагүйд таалагдлаа.
Буриад, Халимаг, Тува гурвыг өөр өөр хадгалсан гэж задалсан нь ойлгомжтой.
Хүн байгалийн эзэн биш, нэг хэсэг гэсэн мөр Тувагийн сэтгэлгээг товч хэлсэн. 🙂
Хэнгэрэг, удган гэсэн үгээр ойртуулсан нь гаднын нэр томьёоноос илүү уншигдана. 🙏
Хилээр зааглагдсан ч өвөг дээдсээ адил хүндэтгэдэг гэсэн өгүүлбэр надад хамгийн ойр.
Бичлэг дээрх зан үйл нийтлэлийн Кызылын төвийн тухай хэсэгтэй зөрөхгүй.
1991 оны нийгэмлэг, 2008 оны төв хоёрын он тусдаа. Уншихад аль нь юу хийсэн нь сална.
Халимагийн галын тахилга XVII зууны нүүдэлтэй холбоотой гэж уншаад, яагаад үлдсэнийг ойлголоо.
Ойрадууд XVII зуунд баруун тийш нүүж, галын тахилга үлдсэн гэж холбосон нь ойлгомжтой.
Дархадын хэнгэргийг Тувагийнхтай зэрэгцүүлсэн ч хуулбар гэж хэлээгүй. Энэ ялгаа чухал.
Енисейн эх, Саяны тайгад хэнгэрэг одоо ч дуугардаг гэж хаасан нь уламжлал амьд гэж уншигдсан. 🙏
Енисейн эх, Саяныг хамт хаасан төгсгөл үзэмжийн өгүүлбэр биш.
Хөөмийг бөөгийн хэнгэрэгтэй хамт хадгална гэж бичсэн нь Тувагийн соёлыг нэг бүтэн болгож харуулсан.
Кызылын төв зөвхөн бөө мөргөл биш гэж бичсэн. Хөөмий, хувцас хамт байна.
Кенин-Лопсан байгаагүй бол Кызыл дахь «Дунгур» зөвхөн аман дурсамж болох байсан. Цуглуулга нь сэргэлтийн суурь.
Зөвлөлтийн хязгаарлалт аман өвийг бүрэн устагаагүй гэсэн хэсэг үнэмшилтэй.
Буриад, Халимаг, Тува гурвыг нэг улсын дотор өөр өөр хадгалсан гэж задалсан нь сайн.
Тувинчуудын гал голомт манай айлын ойлголттой адилхан уншигдлаа.
«Дунгур» гэдэг үг хэнгэрэг гэж анх удаа тод уншлаа. Нэр нь өөрийгөө тайлбарлаж байна.
«Дунгур» гэдэг үгийг хэнгэрэг гэж анх удаа тод уншлаа. Нэр нь өөрийгөө тайлбарлана.
Хязгаарлалтын дараа XX зууны сүүлчээр сэргэсэн гэж бичсэн. Бүр тасраагүй, дахин гарч ирсэн.
Байгаль нуурын шүтлэгийг Тувагийн Саянаас салгасан нь зөв. Нэг газрын зураг биш. 🙂
Кызыл зүгээр нийслэл биш, уламжлал цуглардаг газар гэж уншигдлаа. Судлаач, байгууллага хамт байна.
Тува, Монгол хоёрын нийтлэг өв судалгаа, урлагт гарцтай гэж хаасан нь хийсвэр биш.
Оросын олон үндэстэн дотор Тувагийн өв тусдаа үнэтэй гэж хаасан нь зөөлөн, хэтрүүлэггүй. 🙂
Хэнгэргийг зөвхөн өнгөрсөн үеийн дурсгал биш, одоо дуугарч байгаа зүйл гэж уншлаа.
Хэнгэрэг, удган, онгод гэсэн монгол үгээр ойртуулсан нь гаднын нэрнээс илүү ойлгомжтой.
The 1991 Dungur society and the 2008 Kyzyl center are kept as two dates. That stops the drum tradition from being mixed up with the later culture house.
Хөвсгөлийн цаатантай зүйрлэсэн хэсэг танил. Хуулбар биш гэж тодотгосон нь зөв.
Kenin-Lopsan’s notes are the part that makes Kyzyl’s revival more than family memory.
Тува, Монгол хоёрын нийтлэг өв аялал, судалгаа, урлагт гарцтай гэж хаасан нь хийсвэр биш.
Separating Buryatia’s Lake Baikal from Tuva’s Sayan range is the right cut. Siberia is not one faith here.
Бөө мөргөлийг зөвхөн өнгөрсөн үе биш, одоогийн соёл гэж хаасан нь энэ сэдэвт тохирно.
The Kalmyk fire rite surviving beside Buddhism fits the Oirat move west in the seventeenth century. 🙂
Гал голомт, уул ус, өвөг дээдсийг хамт ярьсан нь манай айл гэрийн ойлголттой таарна.
Calling a person part of nature, not its owner, is the clearest line in the piece.
XVII зууны ойрад нүүдэл, Халимагийн буддизм, үлдсэн галын ёс гурвыг нэг мөрөнд оруулсан нь овоо.
The Khuvsgul comparison is useful only because it says the Tsaatan rite is not a copy of Tuva.
The 1991 Dungur society and the 2008 Kyzyl center are kept apart, which helps. One is the drum tradition, the other is a wider culture house.
Putting the drum recording in the middle of the article matches the claim that the tradition is still heard.
Calling Tuva a bridge between Russia and Mongolia is fair. Throat singing, the drum and the hearth are already familiar to a Mongolian reader. 🙂
Kyzyl in 2008 is described as a house for khoomei, costume and craft, not a single ritual room.
The Kalmyk section is the one I did not expect. Buddhism leads, but the fire rite stayed with the Oirat families.
1991年的邓古尔和2008年的克孜勒中心被分开写了。鼓的传统不是后来的文化馆。
Kenin-Lopsan’s notes are the reason this is more than family memory. Without that record Kyzyl’s revival would be thinner.
克宁-洛普桑把口头传说记下来，克孜勒的恢复才不只是家里的记忆。
Separating Buryatia’s Lake Baikal spirits from Tuva’s Sayan tradition stops the article from treating Siberia as one faith.
布里亚特的贝加尔和图瓦的萨彦岭没有写成同一套萨满。这样读不混。
The line that a person is part of nature, not its owner, is the clearest statement of how Tuva’s shamans are described.
卡尔梅克以佛教为主，火祭还留着。和十七世纪卫拉特西迁对得上。🙏
图瓦和布里亚特不是一套萨满传统。贝加尔湖和萨彦岭分开写，读的时候不会混。
키질 센터가 2008년에 열린 곳으로 읽혔다. 후미와 북, 옷이 한곳에 있다.
1991年的「邓古尔」和2008年的克孜勒文化中心不是同一件事。鼓的传统和文化保存要分开看。
둥구르가 1991년이고 이름 뜻이 북이라는 설명이 분명해서 헷갈리지 않았다.
卡尔梅克以佛教为主，火祭还留着。这和十七世纪卫拉特西迁对得上。🙏
후브스굴 차탄과 투바를 나란히 두되 복제품이 아니라고 한 문장이 설득력 있다. 🙂
키질을 그냥 수도가 아니라 전통이 모이는 곳으로 읽혔다. 연구자와 단체가 같이 나온다.
사람이 자연의 주인이 아니라는 문장이 글에서 가장 또렷하다.
1991년 둥구르와 2008년 문화센터의 해가 따로라서 헷갈리지 않았다. 북 이름이라는 설명도 분명하다.
エニセイの源とサヤンで太鼓が今も鳴る、という結びは景色ではなく続いている伝統に読めた。
후브스굴 차탄과 투바를 나란히 놓되 복제품이 아니라고 한 문장이 가장 설득력 있었다. 🙂
ケニン=ロプサンの記録がなければ、キジルの再生は記憶だけだったと思う。
エニセイの源とサヤンで太鼓が今も鳴る、という結びは景色の話ではなく、伝統が続いているという意味に読めた。
ブリヤートのバイカルとトゥヴァの太鼓を一つにしなかったのがよい。
ケニン=ロプサンの記録がなければ、キジルの再生は記憶だけだったと思う。紙に残したことが本体だ。
2008年のキジルは太鼓だけでなく、喉歌と衣装も同じ場所に残している。🙏
ブリヤートの先祖霊とトゥヴァの太鼓を一つにまとめなかったのがよい。バイカルは別の地図だ。
Le centre de Kyzyl, en 2008, ne garde pas seulement le tambour. Le khöömei et le costume sont dans le même lieu.
Le centre de Kyzyl, ouvert en 2008, ne garde pas seulement le tambour. Le khöömei et le costume sont dans le même lieu.
Les notes de Kenin-Lopsan sont la raison pour laquelle le renouveau n’est pas qu’un souvenir de famille.
Dire que la Touva et la Mongolie se respectent les ancêtres sans se copier est la phrase la plus juste du texte.
Dire que l’homme fait partie de la nature, et n’en est pas le maître, est la phrase la plus nette.
Les Kalmouks ont emporté le culte du feu vers l’ouest au XVIIe siècle. Ce n’est pas un détail décoratif. 🙏
Les Kalmouks ont gardé le culte du feu à côté du bouddhisme. Ce n’est pas un détail décoratif. 🙂