Семипалатинскийн гэрээний 20 жилийн ой тохиож буй энэ онд цөмийн аюул, геополитикийн хурцадмал байдал өсөн нэмэгдэж буй энэ үед Төв Азийн орнуудын туршлага онцгой ач холбогдолтой юм. 20 жилийн өмнө ЗХУ олон арван жилийн турш цөмийн туршилт хийсэн бүс нутаг Цөмийн зэвсгээс ангид бүс байгуулах замаар аюулгүй байдлаа сонгосон юм.
НҮБ-ын төв байранд энэ өдрүүдэд болж буй Цөмийн зэвсгийг дэлгэрүүлэхгүй байх тухай гэрээнд оролцогч талуудын хянан хэлэлцэх бага хурлын хүрээнд Казахстан улсаас Төв Азид Цөмийн чөлөөт бүс байгуулагдсаны 20 жилийн ойд зориулсан тусгай дугуй ширээний уулзалтыг зохион байгууллаа. Хэлэлцээр нь улам бүр тогтворгүй болж буй дэлхийн орчинд олон улсын аюулгүй байдлыг бэхжүүлэхэд хэрхэн тусалж байгааг оролцогчид хэлэлцэв.
Гэрээг өөрөө 2006 онд Семипалатинск хотод буюу дэлхийн хамгийн том цөмийн туршилтын талбайн нэг дээр байгуулсан нь бэлгэдлийн шинж юм. ЗХУ 1949 оноос хойш дөчин жилийн турш нийт 18.5 мянган хавтгай дөрвөлжин км талбайд 456 удаа дэлбэрэлт хийжээ. 1991 онд Казахстаны Ерөнхийлөгчийн зарлигаар туршилтын талбайг хаасан ч туршилтын үр дагавар хүний эрүүл мэнд, байгаль орчинд нөлөөлсөн хэвээр байна.
Семипалатинскийн гэрээ гэгддэг энэхүү гэрээ нь Казахстан, Киргизстан, Тажикистан, Туркменистан, Узбекистан улсуудыг нэгтгэсэн юм. Энэ нь 2009 онд хүчин төгөлдөр болж, эдгээр мужууд цөмийн зэвсэг боловсруулах, олж авах, турших, байрлуулахаас сайн дураараа татгалзахыг албан ёсоор баталгаажуулсан. Үүргийн биелэлтэд хяналт тавих ажлыг Олон улсын атомын энергийн агентлаг (МАГАТЭ) гүйцэтгэдэг.
НҮБ-ын Зэвсэг хураах албаны үй олноор хөнөөх зэвсгийн хэлтсийн дарга Кристофер Кинг дугуй ширээний уулзалтын үеэр хэлсэн үгэндээ, цөмийн зэвсгээс ангид бүс нь дэлхийн аюулгүй байдлын чухал хэрэгсэл хэвээр байна. Цөмийн зэвсгээс ангид бүс бол түүхэн амжилт төдийгүй бүс нутгийн аюулгүй байдал, цөмийн зэвсгийг дэлгэрүүлэхгүй байх, цөмийн эрсдэлийг бууруулах хүчин төгөлдөр хэрэгсэл юм” гэж тэр тэмдэглэв.
Мөн Төв Азийн бүс нь таван улсыг эрх зүйн хүчин төгөлдөр гэрээний дагуу нэгтгэсэн бүс нутгийн үр дүнтэй хамтын ажиллагааны үлгэр жишээ болсныг онцоллоо.
“Ийм бүсүүд нь ил тод байдлыг дэмжиж, итгэлцлийг бий болгож, эрсдэлийг бууруулж, бүс нутгийн аюулгүй байдал болон цөмийн зэвсгийг дэлгэрүүлэхгүй байх хүчин чармайлтыг холбогч үүрэг гүйцэтгэдэг” гэж Кинг нэмж хэлэв.
Түүний хэлснээр Казахстан улс энэхүү мөрийн хөтөлбөрийг сурталчлах, цөмийн зэвсгийг үл дэлгэрүүлэх санаачлагыг дэмжих, олон улсын хамтын ажиллагааг бэхжүүлэхэд идэвхтэй үүрэг гүйцэтгэж байна.
НҮБ-ын мэдээллийн алба/К. Конырова Олон улсын цөмийн эсрэг хөдөлгөөний идэвхтэн Карипбек Куюковын зурсан зураг.
Хяналтын бага хуралд тус улсын төлөөлөгчдийг тэргүүлж буй Казахстаны Гадаад хэргийн тэргүүн дэд сайд Ержан Ашикбаев энэхүү хэлэлцээрийн ач холбогдол бүс нутгаас хамаагүй хол байгаа гэдэгт итгэлтэй байна.
Тэрээр НҮБ-ын Мэдээллийн албанд өгсөн ярилцлагадаа “Семипалатинскийн гэрээ нь Төв Азийн төдийгүй түүнээс цааш аюулгүй байдлыг хангахад оруулсан хувь нэмэр болзолгүй юм” гэж тэмдэглэв. Дипломатч хэлэхдээ, тус бүсийг байгуулсан нь энх тайван, тогтвортой байдал, аюулгүй байдлыг бэхжүүлэх, түүнчлэн цөмийн туршилтын хүнд хэцүү өвийг даван туулахыг бүс нутгийн орнуудын хамтын хүсэл эрмэлзлийн үр дүн юм.
Өнөөдөр геополитикийн хурцадмал байдал өсөн нэмэгдэж буй энэ үед зарим шинжээчид ийм гэрээ хэлэлцээр хэрэгжих эсэх талаар санаа зовж байгаагаа илэрхийлж байна. Гэсэн хэдий ч Ашикбаев онцолсончлан практик нь эсрэгээр байгааг харуулж байна. “Эсрэгээрээ, яг ийм эгзэгтэй үед бүс нь оршин тогтнох нь эерэг хүчин зүйл гэдгийг баталж байна” гэж тэр хэлэв. Тэрээр хэлэхдээ, Казахстан улс олон талт дипломат харилцааг тууштай баримталж байгаа бөгөөд бүсийг хөгжүүлэх нь энэ бодлогын нэг хэсэг юм.
Төв Азийн туршлага дэлхийн бусад бүс нутагт сонирхолтой байдаг. Гэсэн хэдий ч Ашикбаевын тэмдэглэснээр ийм бүсүүдийг байгуулах нь муж улсуудын өөрсдийнх нь бүрэн эрхт шийдвэр байх ёстой. “Ийм бүс байгуулахыг гаднаас нь тулгаж болохгүй. Энэ нь улс орнуудын бүрэн эрхт шийдвэр байх ёстой” гэж тэр онцлон тэмдэглэв.
Үүний зэрэгцээ цөмийн өнгөрсөн үеийн үр дагавар өнөөдөр ч, юуны түрүүнд хуучин Семипалатинскийн туршилтын талбайн бүсэд мэдрэгдсээр байна. “Цөмийн туршилтын үр дагавар нь ирэх зуунд урт хугацааны үр дагавар юм” гэж дипломатч тэмдэглэв.
Түүний хэлснээр, тус бүс нутагт нөхөн сэргээх хөтөлбөр хэрэгжиж, орчин үеийн хорт хавдар судлалын төв бий болж, өмнө нь хаалттай байсан зарим газрууд нарийн шалгалтын дүнд аажмаар эдийн засгийн эргэлтэд орж байна. Үүний зэрэгцээ бусад бүс нутагт аюулгүй байдлын арга хэмжээг чангатгаж байна.
Хэдий ахиц дэвшил гарсан ч туршилтын үр дагаврыг даван туулах нь гол ажлуудын нэг хэвээр байна.
Семипалатинскийн гэрээ нь өвөрмөц онцлогтой: энэ нь бөмбөрцгийн хойд хагаст бүхэлдээ байрладаг, цөмийн зэвсэгтэй хоёр улстай хиллэдэг цорын ганц цөмийн зэвсэггүй бүс юм. Энэ нь өнгөрсөн хугацаанд зөвхөн цөмийн бөмбөг туршаад зогсохгүй атомын зэвсэг байрлуулсан цорын ганц бүс юм.
Дэлхийн тогтворгүй байдлын нөхцөлд ийм хэлэлцээрийн ач холбогдол улам бүр нэмэгдэж байгааг мэргэжилтнүүд тэмдэглэж байна.