Uganda’s forward #14 Denis Omedi celebrates his goal during the Africa Cup of Nations (CAN) Group C football match between Tunisia and Uganda at Rabat Olympic Stadium in Rabat on December 23, 2025. (Photo by Paul ELLIS / AFP via Getty Images)
21-р зуунд хөлбөмбөгийн шууд дамжуулалтгүй ертөнцийг төсөөлөхийн аргагүй. Хөгжөөн дэмжигчид хэдэн мянган километрийн цаана тоглож буй клубыг дэмжиж, хэзээ ч харж байгаагүй тоглогчоо мэддэг болов. Энэ бүхэн телевизгүйгээр боломжгүй байлаа. Та бүхэндээ хөлбөмбөг хэрхэн дэлхий нийтийн тоглоом болж, телевиз үүнд ямар үүрэг гүйцэтгэсэн талаар өгүүлэх гэж байна.
Эхний алхам
Хөлбөмбөгийг телевизээр дамжуулах тухай анх англичууд бодож эхэлжээ. Зарим эх сурвалжийн мэдээлснээр 1937 оны есдүгээр сарын 16-нд Арсенал болон тэдний нөөц багийн тоглолтын бичлэгийг цацсан нь анхны дамжуулалт байсан гэдэг. Харин зарим нь 1938 онд Англи болон Шотландын хооронд болсон тоглолтыг анхны шууд дамжуулалт байсан гэж үздэг.
Ямартай ч тэр үеийн дамжуулалт өнөөгийн стандарттай харьцуулахад хол зөрүүтэй байв. Дүрс нь бүдэг, дамжуулагч төхөөрөмж сул, үзэгчид нь зөвхөн цэнгэлдэхийн ойролцоо амьдардаг хэдэн зуун хүнээр хязгаарлагдаж байлаа. Тухайн үед Их Британид ердөө 20,000 орчим телевизор байсан гэдэг.
Гэсэн ч 1954 онд дэлхийн аварга Швейцарт зохион байгуулагдаж, Европ даяар телевизээр дамжуулсан бол 1958 онд Шведэд болсон дэлхийн аварга анх удаа бусад тивүүдэд цацагдсан юм. Тухайн үед гялалзсан Пеле ийнхүү хөлбөмбөгийн анхны дэлхийн хэмжээний супер од болсон нь гайхах зүйл биш.
Өнгө, хиймэл дагуул ба давталтын ид шид
1960–1970-аад он технологийн хувьсгалын үе байлаа. Хиймэл дагуулын холбоо (ялангуяа Telstar хиймэл дагуул) олон арван улсад тоглолтыг нэгэн зэрэг үзэх боломжийг олгов. 1969 онд Английн телевиз Ливерпуль болон Вест Хэмийн тоглолтыг анх удаа өнгөтөөр дамжуулсан бол 1970 онд Мексикт болсон дэлхийн аварга ижил чанартайгаар цацагджээ.
Мөн энэ үед өмнө нь америк хөлбөмбөгт туршигдаж байсан давталтын (replay) технологи нэвтэрсэн. Тухайн дамжуулалтын тайлбарлагч үзэгчдэд “Энэ нь дараалсан хоёр дахь гоол биш, харин нэг үйл явдлын давталт” гэдгийг тайлбарлах шаардлагатай болсон гэдэг. Видео давталт хөгжөөн дэмжигчдийг тоглолтод улам татан оролцуулж, шүүгчийн шийдвэрийн шударга байдлын талаар маргах боломжийг нэмэгдүүлсэн юм.
Мөнгөний эрин: Премьер лиг ба төлбөртэй сувгууд
1990-ээд онд тоглоомын дүрэм бүрмөсөн өөрчлөгдөв. Англид Премьер лиг байгуулагдаж, медиа магнат “Rupert Murdoch” таван улирлын дамжуулах эрхийн төлөө 304 сая фунт стерлинг төлжээ. Энэ гэрээг эрсдэлтэй гэж үзэж байв. Өмнөх лигийн гэрээ дөрвөн жилийн хугацаанд ердөө 44 сая фунт стерлингийн үнэтэй байсан. Мёрдокийн компани эхэндээ алдагдал хүлээсэн ч тэрбээр хөлбөмбөгийг төлбөртэй сувгийн захиалга нэмэгдүүлэх гол шалтгаан болно гэдэгт итгэж байлаа.
Стратеги үр дүнгээ өгч, удалгүй телевизийн гэрээнүүд клубүүдэд асар их орлого авчирч эхлэв. Дамжуулалт нь өндөр төсөвтэй шоу болж, гэртээ сууж буй үзэгчид стадионд байгаа хөгжөөн дэмжигчдээс ч илүү мэдээлэл авах болсон. Премьер лигийн хамгийн сүүлийн дөрвөн жилийн дотоодын телевизийн гэрээ 6.75 тэрбум фунт стерлингийн үнэтэй бөгөөд дэлхийн тэргүүлэх лиг энэ хугацаанд олон улсын дамжуулалтаас бүр ч их орлого олох юм.
Дижитал хувьсгал ба уламжлалт телевизийн төгсгөл
Өнөөдөр стриминг платформууд уламжлалт сувгуудыг орложээ. Одоо үзэгч хөтөлбөрийн хуваарьт бус, харин контент нь үзэгчийг ухаалаг утас, таблет дээр нь дагадаг болсон. 4K, HDR, VR (виртуал бодит байдал) технологиуд бодит байдал ба дүрсний хоорондын хил хязгаарыг бүдгэрүүлж байна. 2018 оны дэлхийн аваргад VAR систем нэвтэрсэн нь технологи тоглоомд дахин нэг ялалт байгуулсны илрэл байв. Одоо шүүгчийн шийдвэр “цахим нүд”-ний харснаас шууд хамаардаг болсон.
Хөлбөмбөг илүү шударга болсон ч зарим талаараа өмнөх эмх замбараагүй байдлаа алдсан байж мэднэ. Гэсэн ч олон хүний боддогоос ялгаатай нь телевиз хөлбөмбөгийн сүнсийг өөрчлөөгүй, харин ч түүнийг дэлхийн нийтэд ойлгогдох хэл болгосон юм. Өнөөдөр телевиз, мөн бооцоо тавих салбар нь сая сая хүний хайртай энэ тоглоомын хөгжлийн гол хөдөлгөгч хүч хэвээр байна.