АНУ худалдааны усан тээврийн салбарт Хятадтай өрсөлдөх зорилгоор цөмийн хөдөлгүүртэй худалдааны хөлөг онгоцны шинэ флот байгуулахаар судалж байна. Тус улсын Далайн захиргаа /MARAD/ Их Британийн цөмийн эрчим хүчний технологийн компани Core Power-той хамтран АНУ-ын далбаатай цөмийн хөдөлгүүртэй худалдааны хөлөг онгоц бүтээх, ашиглахад шаардлагатай зохицуулалт, дэд бүтэц, аюулгүй ажиллагаа болон санхүүжилтийн тогтолцоог боловсруулах ажлыг эхлүүлжээ.
Core Power-ийн боловсруулж буй төлөвлөгөөнд нийт 50 орчим хөлөг онгоц бүхий флот байгуулах, эхний хөлөг онгоцны бүтээн байгуулалтыг 2028 оноос эхлүүлэх зорилт тусгасан байна. Гэхдээ энэ нь одоогоор MARAD-аас баталгаажуулсан 50 хөлөг онгоцны захиалга биш бөгөөд 2028 оны хугацаа нь Core Power компанийн зорилт юм. Төслийн хэрэгжилт нь зохицуулалтын зөвшөөрөл, санхүүжилт, үйлдвэрлэлийн хүчин чадал болон арилжааны бэлэн байдлаас хамаарна.
АНУ-ын Тээврийн яам болон Core Power компани наймдугаар сарын 24-нд Вашингтон хотноо Харилцан ойлголцлын санамж бичиг байгуулсан байна. Энэхүү хамтын ажиллагаа нь АНУ-ын далбаатай цөмийн хөдөлгүүртэй худалдааны хөлөг онгоцны флот байгуулж үйлдвэрлэлийн болон зохицуулалтын суурийг бүрдүүлэхэд чиглэжээ.
ХЯТАДТАЙ ӨРСӨЛДӨХ ЗОРИЛГОТОЙ
АНУ-ын энэхүү санаачилгын гол зорилго нь дэлхийн худалдааны хөлөг онгоцны үйлдвэрлэлд Хятадын эзлэх байр суурийг сөрөх явдал юм. Сүүлийн жилүүдэд Хятад, Өмнөд Солонгос, Япон дэлхийн усан онгоц үйлдвэрлэлийн зах зээлд давамгайлах болсон. Харин АНУ энэ салбарт үйлдвэрлэлийн хүчин чадлаараа харьцангуй хоцорч байна.
Ийм нөхцөлд Вашингтон хөлөг онгоцны тоогоор бус, цөмийн хөдөлгүүр зэрэг өндөр технологид тулгуурласан шинэ үеийн усан тээврийн системээр өрсөлдөх хувилбарыг эрэлхийлж байгаа аж.
АНУ-ын Далайн захиргаа тавдугаар сард худалдааны хөлөг онгоцонд ашиглах жижиг модульчлагдсан цөмийн реактор /SMR/ боловсруулах санаачилга эхлүүлсэн. Уг санаачилгын хүрээнд цөмийн реакторыг арилжааны усан тээврийн системд хэрхэн аюулгүй, эдийн засгийн хувьд үр ашигтайгаар ашиглах талаар салбарын компаниудаас санал авч эхэлжээ.
Төслийн хөлөг онгоцны их бие болон ердийн усан тээврийн системийг Япон, Өмнөд Солонгос зэрэг холбоотон орнуудын усан онгоцны үйлдвэрүүдэд барих боломжтой.
Дараа нь АНУ-д тусгайлан байгуулах цөмийн технологийн үйлдвэрт реактор болон холбогдох системийг суурилуулах талаар судалж байна. Core Power мөн АНУ-д цөмийн хөдөлгүүрийн системийг суурилуулах, түлш цэнэглэх, турших, ашиглалтад оруулах, дараа нь түлш солих болон ашиглалтаас гаргах зэрэг бүх үе шатны үйлчилгээг үзүүлэх зориулалттай тусгай үйлдвэр байгуулах боломжийг судалж байна.
Техас мужийн Корпус-Кристи боомт ч ирээдүйд цөмийн хөдөлгүүртэй худалдааны хөлөг онгоц хүлээн авах боломж болон эрэг орчмын цөмийн эрчим хүчний дэд бүтцийг судлах хамтын ажиллагааг Core Power-той эхлүүлээд байна. Мөн Калифорнийн Лонг-Бич боомт АНУ-ын Тээврийн яамтай хамтран жижиг модульчлагдсан реактор болон цөмийн хөдөлгүүрийн технологийг турших, боомтын аюулгүй ажиллагааны стандартыг боловсруулах чиглэлээр ажиллаж эхэлжээ.
ЦӨМИЙН ХӨЛӨГ ОНГОЦ ЯМАР ДАВУУ ТАЛТАЙ ВЭ?
Цөмийн хөдөлгүүртэй хөлөг онгоцны хамгийн том давуу тал нь ердийн түлшээр тогтмол цэнэглэх шаардлагагүй явдал юм. Цөмийн реактор маш бага хэмжээний түлш ашиглан удаан хугацаанд их хэмжээний эрчим хүч үйлдвэрлэх боломжтой.
АНУ-ын Тээврийн сайд Шон Даффи наймдугаар сарын 28-нд хийсэн мэдэгдэлдээ, төлөвлөж буй цөмийн хөдөлгүүртэй ачааны хөлөг онгоцууд:
- ердийн түлшний сав шаарддаггүй тул илүү их ачаа тээвэрлэх;
- далай туулах хугацааг 75 хүртэл хувиар богиносгох;
- 20 хүртэл жил түлш цэнэглэхгүй ажиллах боломжтой;
- ашиглалтын явцад нүүрстөрөгчийн ялгаралгүй байх зэрэг давуу талтай гэж онцолжээ.
Гэхдээ эдгээр үзүүлэлт нь одоогоор хөлөг онгоцны туршилтаар батлагдсан үзүүлэлт биш бөгөөд АНУ-ын засаг захиргааны дэвшүүлж буй зорилтот тооцоо юм. Бодит хурд, ачааны багтаамж, түлш цэнэглэх хугацаа нь реактор болон хөлөг онгоцны эцсийн загвараас хамаарна.
ӨНДӨР ӨРТӨГ
Цөмийн хөдөлгүүртэй хөлөг онгоц байгуулахад тулгарч буй хамгийн том асуудлын нэг нь анхны хөрөнгө оруулалтын өндөр өртөг юм.
Зарим тооцоогоор нэг цөмийн хөдөлгүүртэй худалдааны хөлөг онгоцны үнэ ойролцоогоор 700 сая ам.доллар, харин ижил төрлийн ердийн хөдөлгүүртэй хөлөг онгоц ойролцоогоор 250 сая ам.доллар байх боломжтой гэж үзэж байна.
Өөрөөр хэлбэл цөмийн хувилбарын анхны үнэ бараг гурав дахин өндөр байж болох юм. Гэхдээ 700 сая ам.долларын үнэлгээ нь MARAD эсвэл Core Power-ийн албан ёсны эцсийн төсөв биш гэдгийг анхаарах шаардлагатай. Хэрэв нэг хөлөг онгоц 700 сая ам.доллар бол 50 хөлөг онгоц үйлдвэрлэхэд шаардлагатай хөрөнгө оруулалт ойролцоогоор 35 тэрбум ам.доллар болно. Гэвч энэ нь зөвхөн нэгжийн өртгийг үржүүлсэн бүдүүвч тооцоо бөгөөд реакторын үйлдвэр, тусгай боомт, сургалтын төв, түлшний дэд бүтэц, даатгал болон бусад зардлыг багтаагаагүй.
Төслийг дэмжигчид урт хугацаанд түлшний зардал багасах, хөлөг онгоц боомтод түлш цэнэглэх гэж зогсох хугацаа буурах, илүү өндөр хурдтай ажиллах, ашиглалтын хугацаанд хөлөг онгоцны ашиглалт нэмэгдэх зэргээр өндөр анхны өртгийг нөхөх боломжтой гэж үзэж байна.
Гэхдээ цөмийн худалдааны хөлөг онгоц бүтээхэд хамгийн том сорилт нь реактор үйлдвэрлэх технологиос гадна боомт, даатгал, хууль эрх зүй, боловсон хүчин болон аюулгүй ажиллагааны тогтолцоо юм.
Цөмийн реактортой хөлөг онгоц нь хөдөлгөөнт цөмийн байгууламжийн нэг хэлбэр учраас осол, мөргөлдөөн, газардуулга, халдлага болон бусад эрсдэлийн үед хариуцлагыг хэн хүлээх нь тодорхой болгох шаардлагатай.
Мөн цөмийн хөдөлгүүртэй хөлөг онгоцыг аль боомтууд хүлээн авах, ослын үед ямар байгууллага хариу арга хэмжээ авах зэрэг асуудал одоогоор бүрэн шийдэгдээгүй байна. Үүнээс гадна реактор ажиллуулах тусгай сургалттай багийн гишүүд шаардлагатай бөгөөд тэдгээрийн лиценз, сургалт, хөдөлмөрийн зардал нь ердийн худалдааны хөлөг онгоцноос өндөр байж болзошгүй.
Олон улсын түвшинд ч зохицуулалтын асуудал бий. Олон улсын далайн байгууллага /IMO/ 1981 онд баталсан Цөмийн хөдөлгүүртэй худалдааны хөлөг онгоцны аюулгүй ажиллагааны дүрмийг шинэчлэх ажлыг эхлүүлээд байгаа бөгөөд шинэчилсэн дүрмийг 2030 онд батлах хүлээлттэй байна.
Цөмийн хөдөлгүүртэй худалдааны хөлөг онгоцны санаа шинэ зүйл биш юм. АНУ 1950-иад оны сүүлээр NS Savannah нэртэй дэлхийн анхны цөмийн хөдөлгүүртэй худалдааны хөлөг онгоцны нэгийг бүтээж байжээ. Гэвч тухайн үеийн туршлагаас харахад технологийн асуудлаас илүүтэй эдийн засгийн үр ашиг, боомтын зөвшөөрөл, багийн зардал болон олон нийтийн хүлээн зөвшөөрөлт гол саад болсон байна.
Үүнтэй адил ЗХУ-ын Sevmorput цөмийн хөдөлгүүртэй худалдааны хөлөг онгоц харьцангуй удаан хугацаанд ашиглагдсан. Мөн Орос улс өнөөдөр цөмийн хөдөлгүүртэй мөс зүсэгч хөлөг онгоцны салбарт дэлхийд тэргүүлэх байр суурьтай хэвээр байна.
ХЯТАД Ч ЦӨМИЙН ХУДАЛДААНЫ ХӨЛӨГ ОНГОЦ ХӨГЖҮҮЛЖ БАЙНА
АНУ цөмийн хөдөлгүүртэй худалдааны хөлөг онгоцны төслийг ахиулж буйтай зэрэгцэн Хятад улс мөн энэ чиглэлд судалгаа, хөгжүүлэлт хийж байна.
Хятадын төрийн өмчит Jiangnan Shipyard 2023 онд 24 мянган TEU ангиллын чингэлэг тээвэрлэгч хөлөг онгоцны концепц танилцуулж, DNV ангиллын байгууллагаас зарчмын түвшний зөвшөөрөл /AiP/ авчээ. AiP нь тухайн загварыг цаашид боловсруулах боломжтойг илэрхийлдэг болохоос барилга угсралтын гэрээ эсвэл бэлэн хөлөг онгоц гэсэн үг биш юм.
Өмнөд Солонгосын HD Hyundai компани ч мөн 16 мянган TEU ангиллын цөмийн хөдөлгүүртэй чингэлэг тээвэрлэгч хөлөг онгоцны концепцыг ABS ангиллын байгууллагатай хамтран хөгжүүлж байна.
Харин АНУ-ын төлөвлөгөөний нэг онцлог нь хөлөг онгоцны их биеийг дэлхийн усан онгоц үйлдвэрлэлийн тэргүүлэгч орнуудад үйлдвэрлүүлж, цөмийн технологийн гол хэсгийг АНУ-д төвлөрүүлэх явдал болж байна.
Дэлхийн усан онгоц үйлдвэрлэлийн хүчин чадал Хятад, Өмнөд Солонгос, Японд төвлөрсөн хэвээр байна. 2024 оны дэлхийн усан онгоц үйлдвэрлэлийн хэмжээгээр Хятад 54.57, Өмнөд Солонгос 28.02, Япон 12.56 хувийг тус тус эзэлж, эдгээр гурван улс нийлээд дэлхийн үйлдвэрлэлийн 95 гаруй хувийг бүрдүүлжээ. Тиймээс АНУ 50 хөлөг онгоцны их биеийг бүгдийг дотооддоо үйлдвэрлэхээс илүүтэй холбоотон орнуудын үйлдвэрлэлийн хүчин чадлыг ашиглах хувилбарыг судалж байна.
Core Power-ийн төсөл амжилттай хэрэгжвэл АНУ-ын хувьд цөмийн технологи, реакторын интеграц, түлш, аюулгүй ажиллагаа зэрэг стратегийн чухал хэсгийг өөртөө хадгалж, харин хөлөг онгоцны их бие үйлдвэрлэхэд Япон, Өмнөд Солонгосын асар их үйлдвэрлэлийн хүчин чадлыг ашиглах боломж бүрдэх юм.
ЦӨМИЙН ХУДАЛДААНЫ ФЛОТ ХЭЗЭЭ ДАЛАЙД ГАРАХ ВЭ?
Core Power 2028 онд худалдааны хөлөг онгоцны бүтээн байгуулалтыг эхлүүлэх зорилт тавьсан. Энэ нь хөлөг онгоц 2028 онд ашиглалтад орно гэсэн үг биш юм. Одоогийн мэдээллээр эхний хөлөг онгоцыг 2030-аад оны эхээр ашиглалтад оруулах хувилбар яригдаж байна. Иймээс АНУ-ын цөмийн худалдааны флотын төсөл одоогоор үйлдвэрлэлийн захиалгаас илүүтэй технологи, зохицуулалт, санхүүжилт, боомтын дэд бүтэц болон үйлдвэрлэлийн тогтолцоог нэгэн зэрэг бүрдүүлэх урт хугацааны хөтөлбөр гэж үзэх нь зүйтэй.
Хэрэв төсөл хэрэгжвэл АНУ-ын худалдааны усан тээврийн салбарт томоохон өөрчлөлт авчрахаас гадна Хятад, Өмнөд Солонгос, Япон болон Оросын цөмийн далайн технологийн хөгжүүлэлттэй өрсөлдөх шинэ үеийн өрсөлдөөнийг эхлүүлэх боломжтой юм.