Ираны Дээд удирдагч Аятолла Али Хаменеи нас барснаар тус улс түүхэн шилжилтийн үе рүү орж байна. Тухайлбал, дотоод болон гадаад улс төрийн хүрээнд эрх мэдлийн төлөө өрсөлдөөн эхлээд байна. Ираныг 1989 оноос хойш удирдсан Хаменеи бүс нутгийн хамгийн удаан хугацаанд төрийн тэргүүнээр ажилласан удирдагч байв. Түүнийг амиа алдсантай холбогдуулан Ираны засгийн газар 40 хоногийн гашуудал зарласан бөгөөд долоо хоногийн хугацаанд бүх нийтийн үйл ажиллагаа цуцлагдах болжээ. Мөн тус улсын “IRNA” агентлагийн мэдээлснээр, Дээд удирдагч Аятолла Али Хаменеи нас барсан тул гурван хүний бүрэлдэхүүнтэй зөвлөл түр хугацаанд удирдлагын үүргийг гүйцэтгэнэ. Тодруулбал, тус улсын ерөнхийлөгч, шүүх засаглалын тэргүүн болон хамгаалагчдын зөвлөлийн тэргүүн нар хамтран шинэ удирдагчийг томилогдох хүртэлх шилжилтийн үеийн засгийг удирдах юм.
ДЭЭД УДИРДАГЧИЙГ ХЭРХЭН СОНГОДОГ ВЭ?
Ираны Үндсэн хуулиар Дээд удирдагчийг томилох, хяналт тавих үүргийг 88 гишүүнтэй Шинжээчдийн ассамблей буюу “Majles-e Khobregân-e Rahbari” хариуцдаг. Энэ байгууллагын гишүүдийг ард иргэд сонгодог бөгөөд тэд найман жилийн хугацаатай ажилладаг. Улмаар Шинжээчдийн ассамблей Дээд удирдагчийг томилох, хянах, шаардлагатай бол огцруулах эрхтэй болдог байна. Гэхдээ бодит байдал дээр энэ тогтолцоо нэлээд адармаатай. Ассамблейд нэр дэвшигчдийг Хамгаалагчдын зөвлөл шалгаж баталдаг.
Харин Хамгаалагчдын зөвлөлийн гишүүдийг Дээд удирдагч өөрөө шууд болон шууд бусаар томилдог тул эрх мэдэл нэг хүрээнд төвлөрсөн байдаг.
Исламын Бүгд найрамдах улсын үүсгэн байгуулагч Рухолла Хомейни 1989 онд нас барсны дараа тухайн үеийн ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан Али Хаменеи Дээд удирдагчийн албан тушаалд дэвшин очсон. Түүнээс хойш залгамжлагчийг сонгох үйл явц нь ихэвчлэн Ираны шашны удирдлагын хүрээнд чимээгүйхэн, дотоод асуудал байдлаар явагдсаар иржээ. Харин ойрын өдрүүдэд энэ тогтолцоо урьд өмнө байгаагүй сорилттой нүүр тулна.
Тэгвэл дараагийн Дээд удирдагч болох магадлалтай хүмүүс хэн бэ?
Можтаба Хаменеи
Аятолла Али Хаменеигийн хоёр дахь хүү Можтаба нь “хөшигний ард” ихээхэн нөлөөтэй гэдгээрээ алдартай. Учир нь тэрбээр Ираны түүхэн дэх хамгийн хүчирхэг цэргийн байгууллага болох Исламын хувьсгалт гвардын корпус (IRGC), мөн Басиж сайн дурын цэргийн хүчинтэй нягт холбоотой юм. Гэвч шийт шашны урсгалд эцгээс хүүд эрх мэдлийг дамжуулахыг таатай хүлээж авдаггүй байна. Ялангуяа хаант засгийг түлхэн унагаж, хувьсгалаар байгуулагдсан Иранд ийм төрлийн залгамжлал илүү эсэргүүцэлтэй тулгарна. Мөн Можтаба нь өндөр албан тушаалтай шашны удирдагч биш, засгийн газарт албан ёсны албан тушаал хашдаггүй. Түүнийг АНУ 2019 онд хориг арга хэмжээнд оруулж байсан.
Алиреза Арафи
Арафи бол засгийн газрын байгууллагуудад ажиллаж байсан туршлагатай, Хаменеигийн итгэлт хүн бөгөөд улсдаа нэр хүндтэй шашны зүтгэлтэнд тооцогддог. Тэрбээр одоогийн байдлаар Шинжээчдийн ассамблейн дэд даргаар ажиллаж байгаа бөгөөд сонгуулийн нэр дэвшигчид болон парламентаас баталсан хуулиудыг шалгадаг хүчирхэг Хамгаалалтын зөвлөлийн гишүүн юм. Тэрбээр мөн Ираны шашны тогтолцооны тэргүүн юм. Ойрхи Дорнодын хүрээлэнгийн Алекс Ватанкагийн хэлснээр, Хаменеи Арафиг өндөр албан тушаалд томилох хүсэлтэй байсан. Учир нь Хаменеи түүний төрийн албан үүргийг гүйцэтгэх чадварт нь сэтгэл хангалуун, итгэлтэй байсан аж. Мөн Арафи улс төрийн хатуу байр суурьтай, өөрийн үзэл бодолдоо нягт үнэнч гэдгээрээ алдартай боловч аюулгүй байдлын байгууллагатай нягт холбоотой байдаггүй. Тэрбээр технологийн мэдлэгтэй, араб, англи хэлээр чөлөөтэй ярьдаг, мөн 24 ном, нийтлэл хэвлүүлсэн байна.
Мохаммед Мехди Мирбагери
Мирбагери бол хатуу үзэлтэй шашны зүтгэлтэн бөгөөд шашны байгууллагын хамгийн консерватив жигүүрийг төлөөлдөг Шинжээчдийн ассамблейн гишүүн юм. Тэрбээр саяхан Газын зурвас дахь Израилийн дайнд олон хүн амиа алдсаныг зөвтгөж, дэлхийн хүн амын тал хувь нь ч гэсэн Бурханд ойртож байгаа нь зөв гэж хэлсэн байна. Энэхүү мэдэгдэл нь түүний үзэл баримтлал хэр хатуу болохыг харуулснаас гадна маргаан дагуулжээ.
“IranWire”-ийн мэдээлснээр, Мирбагери барууны орнуудыг эрс эсэргүүцдэг бөгөөд итгэгчид болон итгэгч бус хүмүүсийн хоорондох зөрчилдөөн зайлшгүй байдаг зүйл гэж үздэг. Тэрбээр одоогоор хойд зүгийн ариун хот гэгдэх Кум дахь Исламын шинжлэх ухааны академийг тэргүүлж байна.
Хассан Хомейни
Хомейни бол Исламын Бүгд найрамдах улсыг үндэслэгч Аятолла Рухолла Хомейнигийн ач хүү юм. Тэрбээр Хомейнигийн бунхны хамгаалагчаар ажилладаг боловч төрийн албан тушаал хашиж байгаагүй. Мөн Ираны аюулгүй байдлын үйл ажиллагаанд оролцдог эсвэл эрх баригчдад нөлөөлж чаддаг гэх мэдээлэл байхгүй байна. Гэсэн хэдий ч түүнийг Исламын хатуу үзэл баримтлалтай гэдэг бөгөөд 2016 онд Шинжээчдийн ассамблейд нэр дэвших эрхээ хасуулсан байна.
СӨРӨГ ХҮЧИН ХЭРХЭН ХАРИУ ҮЗҮҮЛЭВ?
Сөрөг хүчний удирдагч Марьям Ражави тогтворгүй байдал улам бүр нэмэгдэж буй энэ үед иргэдийг нэгдэхийг уриалжээ. Тэрбээр “Манай эх орон шашны фашизмын дор улам их зовлон шаналал, сүйрлийг туулж байна” гэж Нью Йорк Пост сонинд нийтэлсэн мэдэгдэлдээ дурдсан байна. Тэрбээр мөн мөргөлдөөний үеэр Ираны аюулгүй байдлын бүх байгууллагыг энгийн иргэдийг хамгаалахыг уриалсан байна.
Цөллөгт амьдарч буй Ираны ханхүү Реза Пехлеви иранчуудыг эв нэгдэлтэй байхыг уриалсан байна. Тэрбээр Ираны ирээдүйн талаар Ражави болон холбоотнуудаас нь өөр улс төрийн байр суурь баримталдаг.
Үүнээс гадна, 1979 оны хувьсгалын дараа байгуулагдсан Ираны Үндэсний эсэргүүцлийн зөвлөл (NCRI) зургаан сарын хугацаатай шилжилтийн засгийн газрын бэлэн төлөвлөгөөтэй гэж мэдэгдэж байна. Тус байгууллагын мэдээлснээр энэ төлөвлөгөө нь чөлөөт сонгууль зохион байгуулж, “эрх мэдлийг ард түмэнд шилжүүлэх” зорилготой. “NCRI” өөрсдийгөө гадаадад байрласан түр засгийн газар гэж үздэг.