Сүүлийн 20 жилийн хугацаанд дэлхий даяар их дээд сургуулийн оюутнуудын тоо хоёр дахин нэмэгдэж, 2024 онд 269 саяд хүрсэн. Энэ тухай ЮНЕСКО-гийн дээд боловсролын талаарх анхны тайланд дурджээ.
Судалгааны зохиогчид олон улсын эрдэм шинжилгээний хөдөлгөөн эрс нэмэгдсэнийг тэмдэглэж байна: мөн хугацаанд гадаадад суралцаж буй оюутнуудын тоо бараг гурав дахин нэмэгдэж, 7.3 сая болжээ. Түүгээр ч барахгүй тэдний тал хувь нь Европ, Хойд Америкт боловсрол эзэмшдэг.
Дэлхийн 146 орны мэдээлэлд үндэслэсэн шинэ тайлангийн дагуу 2000 онд 100 сая орчим дээд боловсрол эзэмшиж байсан оюутны тоо 2024 онд 269 сая болж өссөн байна. Өнөөдөр ижил насны буюу ихэвчлэн 18-24 насны залуучуудын 43 хувь нь дээд боловсрол эзэмшиж байна.
Үүний зэрэгцээ дээд боловсролын хүртээмжийн түвшин бүс нутгаасаа хамааран ихээхэн ялгаатай байна. Баруун Европ, Хойд Америкийн орнуудад залуучуудын 80 орчим хувь нь их дээд сургуульд суралцдаг бол Латин Америк, Карибын тэнгисийн орнуудад энэ үзүүлэлт 59 хувь, Арабын орнуудад 37, Өмнөд болон Баруун Азийн орнуудад 30, Африкийн орнуудад ердөө ес.
Гэсэн хэдий ч хувийн боловсролын байгууллагууд дэлхийн их дээд сургуулийн оюутнуудын гуравны нэгийг хангасаар байна. Хувийн дээд боловсролын эзлэх хувь Латин Америк, Карибын тэнгисийн орнуудад хамгийн өндөр хэвээр байгаа бөгөөд энэ нь 2023 онд 49 хувьд хүрсэн байна. Үүний зэрэгцээ тайланд дурдсанчлан улс орнуудын гуравны нэг нь л төрийн дээд боловсролыг үнэ төлбөргүй олгохыг хуулиар баталгаажуулдаг.
Гэсэн хэдий ч оюутнуудын тоо нэмэгдэж байгаа нь төгсөгчдийн тоо адил хурдацтай өсөхгүй байна. Ийнхүү 2013 онд 22 хувьтай байсан суралцагчдын эзлэх хувь 2024 онд 27 хувь болж өссөн байна.
class=”notranslate”>__GTAG5__
Хэдийгээр гадаадад дээд боловсрол эзэмшиж буй оюутнуудын тоо гурав дахин нэмэгдсэн ч дэлхийн нийт оюутнуудын гурав орчим хувь нь гадаадад суралцах боломжийг ашиглаж байгаа бөгөөд бүс нутгуудын хооронд мэдэгдэхүйц ялгаа байсаар байна.
Ийнхүү нийт гадаад оюутнуудын тал хувийг АНУ, Их Британи, Австрали, Герман, Канад, Орос, Франц гэсэн долоон улс хүлээн авсаар байна. Үүний зэрэгцээ Турк, Арабын Нэгдсэн Эмират улсууд суралцах нь улам бүр түгээмэл болж байна – сүүлийн 10 жилийн хугацаанд тэнд байгаа гадаадын оюутнуудын тоо дор хаяж тав дахин өссөн бөгөөд одоо эдгээр улсууд олон улсын шилжилт хөдөлгөөнөөрөө Францыг бараг гүйцэж түрүүлээд байна.
© Лондонгийн эзэн хааны коллеж/Т. Ангус
Оюутнууд бүс нутагтаа дээд боловсрол эзэмшихийг илүүд үзэж байгааг тайланд тэмдэглэжээ. Жишээлбэл, Латин Америк, Карибын тэнгисийн орнуудад 2000-2022 оны хооронд бүс нутаг дахь эрдэм шинжилгээний хөдөлгөөний эзлэх хувь 24-өөс 43 хувь хүртэл нэмэгдэж, Аргентин улс суралцах хамгийн том улс болжээ. Персийн булангийн орнууд болон Йордан улсууд Арабын орнуудын оюутнуудын дунд улам бүр алдартай болж байгаа бол аравхан жилийн өмнө Баруун Европ, Хойд Америк гол зорьдог газрууд байсан.
Олон улсын эрдэм шинжилгээний хөдөлгөөнийг хөгжүүлэхэд ЮНЕСКО болон түүний дээд боловсролын мэргэшлийг хүлээн зөвшөөрөх дэлхийн конвенц, түүнчлэн түүний бүс нутгийн аналогууд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Өнөөдрийн байдлаар 93 орон соёрхон баталжээ. Энэхүү конвенц нь дипломыг шударга, ил тод хүлээн зөвшөөрөхөөс гадна дээд боловсролын чанарыг баталгаажуулах ерөнхий стандартыг бий болгож байгааг тус байгууллага онцолж байна.
Илтгэлийн зохиогчид мөн тэмдэглэсэн байна Одоо их дээд сургуулийн оюутнуудын дийлэнх хувийг эмэгтэйчүүд эзэлж байна: 2024 онд дээд сургуульд элсэн суралцах 100 эрэгтэй тутамд 114 эмэгтэй ногдох болно. Энэ хандлага Африк тивээс бусад дэлхийн бүх бүс нутагт ажиглагдаж байна. ЮНЕСКО-гийн мэдээлснээр Төв болон Өмнөд Азийн орнуудад томоохон ахиц дэвшил гарсан. Гэсэн хэдий ч эмэгтэйчүүд докторын боловсролд дутуу төлөөлөлтэй хэвээр байгаа бөгөөд эрдэм шинжилгээний удирдах албан тушаалын дөрөвний нэг орчим хувийг эзэлдэг.
Тэгш бус байдал, боловсролын чанар, санхүүжилт
Зарим ахиц дэвшил гарсан хэдий ч улс орнуудын гуравны нэг нь л дутуу төлөөлөлтэй бүлгийн дээд боловсролд хамрагдах боломжийг дэмжих хөтөлбөр хэрэгжүүлсэн байна. Чили, Итали, Япон, БНСУ, Маврики, Мексик, Филиппин, Өмнөд Африк зэрэг орнууд сургалтын төлбөрөө бууруулсан эсвэл тодорхой ангиллын оюутнуудын дээд боловсролын төлбөрийг бүрэн хассан гэж тайланд тэмдэглэжээ.
Гэсэн хэдий ч дүрвэгсдийн хувьд дээд боловсрол эзэмшихэд томоохон саад бэрхшээл байсаар байна. Дээд боловсрол эзэмшиж буй дүрвэгсдийн эзлэх хувь 2019 онд нэг хувь байсан бол 2025 онд есөн хувь болж өссөн ч алдагдсан эсвэл баталгаажуулаагүй боловсролын үнэмлэхийг хүлээн зөвшөөрөх нь ялангуяа дэлхийн өмнөд хэсэгт томоохон сорилт хэвээр байна.
Энэ асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд ЮНЕСКО дүрвэгсэд болон дотоод дүрвэгсдийн эрдэм шинжилгээ, мэргэжил, техникийн ур чадварыг хүлээн зөвшөөрөх механизм болох “Мэргэшлийн паспорт” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж байна. Тус хөтөлбөр нь одоогоор Ирак, Кени, Уганда, Замби, Зимбабве улсад үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа бөгөөд ирээдүйд өргөжин тэлэх төлөвлөгөөтэй байна. Олон зуун өргөдөл гаргагчид ийм бичиг баримтыг аль хэдийн хүлээн авсан байна.
Мөн тус тайланд засгийн газраас дээд боловсролд зарцуулж буй зардал дэлхийн ДНБ-ий дунджаар 0.8 орчим хувьтай тэнцэж байгааг тус тайланд тэмдэглэжээ. Үүний зэрэгцээ олон улс орны төсвийг танаж байгаа нь их дээд сургуулиудад үзүүлэх дарамтыг нэмэгдүүлж, чанартай боловсрол олгох санхүүжилтийн шинэ загвар олох шаардлагатай байгааг онцолж байна.
Судалгааны зохиогчид сүүлийн хэдэн арван жилд оюутны тоо хурдацтай өсч байгаа нь дээд боловсролын тогтолцоонд дарамт болж байгааг анхааруулж байна. Үүнтэй холбогдуулан боловсролын чанарыг хадгалах, нийгмийн эмзэг бүлгийнхний боловсролын хүртээмжийг нэмэгдүүлэх, их, дээд сургуулиудын тогтвортой санхүүжилтийг хангах нь онцгой ач холбогдолтой юм.
Мөн тоон технологи, хиймэл оюун ухаан боловсролын үйл явцыг улам бүр өөрчилж байгааг тайланд дурджээ. Гэсэн хэдий ч 2025 онд дэлхийн таван их сургууль тутмын нэг нь л хиймэл оюун ухааны талаар албан ёсны бодлоготой байжээ.