Халаасанд байгаа ухаалаг утас, уулзвар дээрх камер, тэр ч байтугай нийтийн Wi-Fi хүртэл асар том хяналтын системийн нэг хэсэг болох эрин үед дэлхий даяараа орж байна. НҮБ-ын “Сүүдэрт түлхэгдсэн” дэлхийн шинэ тайланд дижитал тандалт нь зөвхөн аюулгүй байдлын хэрэгсэл байхаа больсон – энэ нь хүмүүсийн зан байдлыг аажмаар өөрчилж, эрх баригчдад эсэргүүцлийг дарах, олон нийтийн итгэлийг бууруулахад тусалж байгааг анхааруулжээ.
Судалгааны зохиогчид болох НҮБ-ын цуглаан, эвлэлдэн нэгдэх эрх чөлөөний асуудлаарх тусгай илтгэгч Жина Ромеро, профессор Пит Фасси, доктор Дара Мюррей нар АНУ, Хятад, Орос, Украин, Энэтхэг, Египет зэрэг 84 орны 150 гаруй идэвхтэн, сэтгүүлч, хүний эрхийн хамгаалагч, хуульчдаас нотлох баримт цуглуулсан байна.
“Бид үргэлж биднийг харж байгаа мэт ажилладаг”
Илтгэлийн зохиогчдын гол дүгнэлт бол хүмүүс байнга ажиглаж байгаа мэт мэдрэмжээс болж зан авираа өөрчилж эхэлдэг. Судлаачид энэ үзэгдлийг “хөргөх нөлөө” гэж нэрлэдэг. Идэвхтнүүд онлайнаар эмзэг сэдвүүдийг хэлэлцэхээ больж, эсэргүүцлийн жагсаал хийхээс зайлсхийж, аялах маршрут, гадаад төрхөө хүртэл өөрчилдөг гэдгээ хүлээн зөвшөөрдөг. Эсватинид судалгаанд оролцогчид аливаа нийгмийн үйл ажиллагааны үеэр автоматаар тэднийг харж байгаа мэт аашилдаг гэж хэлжээ. Хятадад WeChat, Alipay зэрэг дижитал платформууд хүмүүсийн өдөр тутмын амьдралыг бараг бодит цаг хугацаанд дүн шинжилгээ хийх боломжтой мэдээллийн урсгал болгон хувиргасан гэж Хятадад ярьж байна. Ардчилалтай орнуудад ч их дээд сургууль, төрийн байгууллагууд жагсаал цуглааныг хянах хяналтын системийг түлхүү ашиглаж байгааг судлаачид онцолж байна. Тиймээс Австралид зарим их дээд сургуулиуд Палестиныг дэмжсэн эсэргүүцлийн жагсаалын үеэр их сургуулийн Wi-Fi-аар дамжуулан оюутнуудыг хянадаг байжээ.
© ЮНИСЕФ
Камер, дрон ба хиймэл оюун ухаан
Энэхүү тайланд тандалтын хэрэгслийн орчин үеийн бүтцийг царай таних камер, дрон, сошиал медиа контентын шинжилгээний хөдөлгүүр, газарзүйн байршлыг хянах, гар утасны операторын мэдээлэл цуглуулах, Pegasus гэх мэт тагнуулын программ, хиймэл оюун ухаанд суурилсан зан үйлийг урьдчилан таамаглах системийг багтаасан нэг “экосистем” гэж тодорхойлсон байна. Мэргэжилтнүүдийн анхаарлын төвд байгаа зүйл бол эдгээр хэрэгслүүд хамтран ажиллаж эхэлж байгаа явдал юм. Жишээлбэл, хотын камерын бичлэгийг олон нийтийн сүлжээ, банкны гүйлгээ, хүний хөдөлгөөний түүхтэй автоматаар харьцуулах боломжтой. Дэлхий нийтээрээ “хамгийн бага мэдээлэл цуглуулах” зарчмаас цуглуулж болох бүх зүйл шууд утгаараа хуримтлагддаг загвар руу шилжиж байна гэж зохиогчид үзэж байна.
“Дижитал шорон”
Цөллөгт байсан Төвөдийн идэвхтнүүдээс жишээ нотлох баримтууд иржээ. Тэд Хятадын орчин үеийн хяналтын системийг дижитал хяналт цаг наргүй ажилладаг “аварга том шорон” гэж тодорхойлсон. Гэсэн хэдий ч АНУ-ын Колумбын их сургуулийн оюутнууд оюутны хотхон дахь олон мянган камер, иргэний үнэмлэхийг заавал сканнердах, эсэргүүцлийн газруудын дээгүүр нисдэг дронуудын талаар ярьдаг. Тэдний хэлснээр, их сургуулийн уур амьсгал маш их өөрчлөгдсөн тул одоо олон оюутан, профессорууд “байнгын хяналтанд” байгаа мэт санагддаг. Үүнээс болж жагсагчид жагсаалын дараа нүүрээ нууж, хувцсаа сольж, хотын тодорхой хэсгүүдээс зайлсхийж эхэлсэн.
© Unsplash
Энэ нь яагаад аюултай вэ
НҮБ-ын шинжээчид олон нийтийг хамарсан тандалт нь зөвхөн хувийн нууцыг хамгаалах эрхээс илүү нөлөөлдөг гэдгийг анхааруулж байна. Жагсаал цуглаан хийх эрх чөлөө, эвлэлдэн нэгдэх эрх чөлөө, хүмүүсийн эрх ашгийг хамгаалахын тулд эвлэлдэн нэгдэх чадварт аюул заналхийлж байна. Жагсаал цуглаанд оролцохоос, хамт олонтойгоо мессеж бичихээс, нийгмийн хөдөлгөөнийг дэмжихээс эмээх үед ардчилал дотроосоо сүйрч эхэлдэг. Сэтгүүлчид, хүний эрхийн төлөө тэмцэгчид, ЛГБТК-ийн идэвхтнүүд, үндэсний цөөнхийн төлөөлөл, залуучууд нэн эмзэг байгааг илтгэлийн зохиогчид онцолж байна. Үүнээс гадна хиймэл оюун ухааны системүүд арьс өнгө, нийгмийн бүлгийг ангилахдаа ихэвчлэн алдаа гаргадаг. Тиймээс Бразилд сургуулиудын биометрийн систем нь хар арьстай хүүхдүүдийг улам дордуулдаг байсан тул боловсролын үйлчилгээнд хамрагдах боломжгүй болсон.
“Хяналтыг хэвийн болгох”
Судалгааны зохиогчдын хийсэн хамгийн аймшигтай дүгнэлт бол нийгэм аажмаар нийт тандалтыг хэвийн үзэгдэл мэт хүлээж авч эхэлсэн явдал юм. Мэргэжилтнүүд үүнийг “хяналт шалгалтыг хэвийн болгох” гэж нэрлэдэг: муж улсууд терроризм, гэмт хэрэг, худал мэдээлэл, аюулгүй байдлын аюул заналхийлэлтэй тэмцэх замаар хяналт шалгалтыг нэмэгдүүлэхийг зөвтгөдөг боловч үр дүн нь иргэн бүрийг сэжигтэй объект гэж үзэх шинэ бодит байдал юм. “Сүнсүүд мангас болсон. Мөн эдгээр мангасууд бодит юм” гэж тайлангийн зохиогчид дүгнэжээ.