Увс аймгийн Тэс, Баруунтуруун, Зүүнхангай, Зүүнговь сумдын малчид мал хулгайлах явдал системтэйгээр үйлдэгдэж байгаа, мөн зарим хилчид ийм хууль бус схемүүдтэй үйл ажиллагаанд оролцсон байж болзошгүй гэж мэдэгдэж байна.
Хилийн бүсийн иргэд мал хулгайлах тохиолдлын тоо сүүлийн үед огцом нэмэгдэж, улсын хилийн зарим хэсэгт бараг хяналтгүй, хил хамгаалалтгүй байгаа тухай мэдээлж байна.
Малчдын хэлснээр ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Тува Улс руу малыг хил дамнан, хууль бусаар байнга гаргаж байна. Үүний зэрэгцээ нутгийн иргэд зарим хилчдийн оролцоо, эсвэл санаатай үл тоомсоргүйгээр тогтвортой схем маягийн ийм үйлдлүүд үргэлжлэх боломжгүй гэж үзэж байна.
Иргэдийн зүгээс улсын хил хамгаалах үүрэгтэй зарим хилчдийн дунд авлига байж болзошгүй нөхцөл байдал байгаа талаар анхааруулж байна. Тэдний үзэж байгаагаар зарим хилийн этгээдүүд хил дамнан мал хулгайлах бүлэглэлтэй тохиролцоотой байж болзошгүй юм.
Нэмэлт хүчин зүйл бол БНТУ-ын хил орчмын бус нутагт махны үнэ харьцангуй өндөр байгаа тул малыг хууль бусаар гаргах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай болж байгаа гэж иргэд тайлбарлаж байна. Харин хөрш бүс нутагт махны гарал үүслийн хяналт сул байгаа тул энэ нөхцөл байдал дэмжлэгтэй байна гэжээ.
Иргэдийн мэдээлснээр өмнө нь хил хамгаалах байгууллагад ажиллаж байсан зарим хүмүүс болон хууль сахиулах байгууллагын ажилтнууд хилийн тогтолцоог сайн мэддэг, тиймээс үүнтэй төстэй схемүүдтэй үйл ажиллагаанд оролцох магадлалтай байгааг тэмдэглэх нь зүйтэй байна.
Мөн иргэд цагдаа болон хилчдийн зүгээс хангалттай хариу арга хэмжээ авахгүй, хилийн хяналт зарим хэсэгт сул албан ёсны маягтай байгааг онцолжээ.
Малчдын хэлснээр өнөөгийн нөхцөл байдал 1990-ээд оны үеийг санагдуулж байна.
Иймд иргэд цагдаа болон хил хамгаалах байгууллагын үйл ажиллагаанд шалгалт хийж, хилийн хяналтыг чангатгах шаардлагатай гэж үзэж байна.