Төв Азийн орнууд дугуй эдийн засагт шилжих шилжилтийг түргэтгэх, байгалийн баялгийн дарамтыг бууруулах зорилгоор бүс нутгийн хамтын ажиллагаагаа нэмэгдүүлж байна. Энэ тухай НҮБ-ын Байгаль орчны хөтөлбөрийн (UNEP) гүйцэтгэх захирал Ингер Андерсен Казахстаны нийслэлд болсон бүс нутгийн байгаль орчны дээд хэмжээний уулзалтын үеэр хэлсэн үгэндээ мэдэгдэв.
“Олборлосон-үйлдвэрлэсэн-хаягдсан”
Түүний хэлснээр “олборлосон – үйлдвэрлэсэн – хаясан” гэсэн зарчимд суурилсан хэрэглээ, үйлдвэрлэлийн өнөөгийн загвар нь тогтворгүй юм. Өнөөдөр дэлхийн хүлэмжийн хийн тэн хагасаас илүүг, агаарын бохирдлын 40 хүртэлх хувийг нөөцийн олборлолт, боловсруулалт эзэлж байна. Үүнээс гадна эдгээр үйл явц нь биологийн олон янз байдлыг их хэмжээгээр алддаг.
“Хэрэв бид шугаман загварыг үргэлжлүүлэн дагаж мөрдвөл 2060 он гэхэд дэлхийн нөөцийн үйлдвэрлэл 60 хувиар өсөх болно” гэж Андерсен анхааруулав. Зууны дунд гэхэд хүн ам нь 100 саяд хүрэх төлөвтэй байгаа Төв Азийн орнуудыг ч мөн адил асуудал хүлээж байна.
Эдийн засгийн хэрэгцээ
Ийм нөхцөлд дугуй эдийн засагт шилжих нь байгаль орчны төдийгүй эдийн засгийн хэрэгцээ болж байна. Энэ арга нь дахин ашиглах, засварлах, дахин боловсруулах, бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний илүү үр ашигтай дизайн хийх замаар хог хаягдлыг бууруулахад оршино.
НҮБ-ын Байгаль орчны хөтөлбөрийн тэргүүн онцлон тэмдэглэснээр, мөчлөгийн загварыг нэвтрүүлэх нь шинэ зах зээлийг нээж, ажлын байр бий болгож, эдийн засгийг бэхжүүлэх боломжтой юм. Олон улсын шинжээчдийн үзэж байгаагаар ийм шилжилтийн үед дэлхийн ДНБ хүлээгдэж буй түвшнээс гурван хувиар өсч, материалын хэрэглээ 30 хувиар буурч магадгүй юм. Үүний зэрэгцээ хүлэмжийн хийн ялгаруулалтыг 80 гаруй хувиар бууруулах боломжтой. Олон улсын хөдөлмөрийн байгууллага дугуй эдийн засаг нь 2030 он гэхэд долоон саяас доошгүй шинэ ажлын байр бий болгоно гэж таамаглаж байна. “Энэ нь хүмүүс болон манай гаригийн хувьд том ялалт болно” гэж Андерсен онцолжээ.
Хувийн болон төрийн салбар
Төв Ази аль хэдийн хог хаягдлыг зохицуулах арга хэмжээ авч байгаа боловч Андерсений тэмдэглэснээр энэ нь хангалтгүй юм. Загвар зохион бүтээхээс эхлээд хэрэглээ хүртэлх бүх үе шатанд хог хаягдлыг бууруулах бизнесийн шинэ загварт шилжих шаардлагатай байна.
Засгийн газар ч энэ үйл явцад гол үүрэг гүйцэтгэдэг. Үр дүнтэй арга хэрэгсэлд татвар, санхүүгийн урамшуулал, төрийн худалдан авалт, үйлдвэрлэгчийн хариуцлагын өргөтгөсөн тогтолцоо орно. Төрийн санхүүгийн байгууллагууд нь эргээд зах зээлийн хөгжлийг дэмжих, ялангуяа жижиг дунд үйлдвэрлэл, шинэлэг гарааны бизнесийг дэмжих боломжтой.
Хуванцар үйлдвэрлэл, барилга, цахилгаан бараа, хөдөө аж ахуй зэрэг салбарт онцгой анхаарал хандуулахыг санал болгож байна. Ашигт малтмалын баялгийг зүй зохистой ашиглах нь бас чухал чиглэл юм.
Төв Азийн ашигт малтмалын нөөц
Төв Ази нь ашигт малтмалын асар их нөөцтэй: энэ бүс нутагт дэлхийн манганы хүдрийн нөөцийн 39 орчим хувь, хромын 30 хувь, хар тугалганы 20 хувь, цайрын 13 хувь, титаны 9 хувь нь тус бүс нутагт бий. Энэ нь эрчим хүчний шилжилт, түүхий эдийн өсөн нэмэгдэж буй эрэлтийн нөхцөлд тэдгээрийг тогтвортой, үр ашигтай ашиглах асуудлыг онцгой ач холбогдолтой болгож байна.
Бүс нутгийн хамтын ажиллагаа
Андерсен бүс нутгийн хамтын ажиллагааг эдийн засгийг эргэлтэд оруулахад чухал ач холбогдолтой гэж онцоллоо. Улс хоорондын уялдаа холбоотой бодлого нь уур амьсгал, байгаль орчны өмнө хүлээсэн үүргээ илүү үр дүнтэй хэрэгжүүлэх боломжийг олгохоос гадна байгальд ээлтэй аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх, нэг удаагийн хуванцар хэрэглээг багасгах боломжийг олгоно. НҮБ-ын Байгаль орчны хөтөлбөр нь бүс нутгийн орнуудтай, ялангуяа аялал жуулчлалын чиглэлээр хамтран ажиллаж байсан туршлагатай гэдгийг тэрээр дурсав.
Андерсен дугуй эдийн засгийн салбарт бүс нутгийн түншлэлийн платформ байгуулах санаачилгыг тусад нь тэмдэглэв. Энэхүү механизм нь Төв Азийн орнуудыг нэгтгэж, туршлага, хөрөнгө оруулалт, технологийн солилцоог нэмэгдүүлэх боломжтой.
“Энэ нь бүс нутгийн хувьд нэг алхам урагшилж, тогтвортой хөгжлийг эдийн засгийн өсөлтийн эх үүсвэр болгох онцгой боломж юм” гэж НҮБ-ын Байгаль орчны хөтөлбөрийн тэргүүн онцоллоо.
НҮБ-ын Байгаль орчны хөтөлбөр бүс нутгийн улс орнуудыг олон улсын түншүүдтэй хамтран хэрэгжүүлэхэд нь дэмжлэг үзүүлэхэд бэлэн байна гэжээ.