НАСА-гийн “Артемис 2” төслийн дөрвөн сансрын нисэгч сарыг тойрон 10 хоног аялсны эцэст өнгөрсөн баасан гарагт эх дэлхийдээ амжилттай буцаж ирлээ. Хүний сансарт хамгийн удаан ниссэн түүхэн амжилт нь 1972 оноос хойш анх удаа сарны гадаргуу руу буцах томоохон алхам болж, цаашдын сансар судлалын үндэс суурийг тавьсан юм.
Сансрын асуудал эрхэлсэн НҮБ-ын Элчин сайд, дэлхийд алдартай астрофизикч, телевизийн хөтлөгч, профессор Брайан Кокс НҮБ-ын Мэдээллийн албанд өгсөн ярилцлагадаа хэлэхдээ, энэ нь зөвхөн сансар огторгуйг судлах биш, харин хүн бүрийн амьдралыг сайжруулахад чиглэгдэж байна.
Сансрын эдийн засаг
Эцэст нь Артемис хөтөлбөр нь саран дээр хүн төрөлхтний байнгын оршихуйг бий болгох, түүний өмнөд туйлыг судлах, Ангараг гаригт хүнтэй ирээдүйн нислэг хийх технологийг турших зорилготой юм. “Бид сансарт гарахдаа манай гарагийг орхихгүй, мөн манай гараг бидний хувьд чухал хэвээр байгаа гэдгийг санах хэрэгтэй… бид энэ гараг дээрх амьдралаа сайжруулахын тулд үүнийг хийж байна” гэж Комисст хэлэв. Сансрын асуудал эрхэлсэн НҮБ-ын Элчин сайдын албыг хашдаг эрдэмтэн, сансрын судалгаа нь шинжлэх ухааны уран зөгнөл байхаа больсон, харин “бидний амьдрал, дэлхийн эдийн засгийн чухал хэсэг” болжээ. Сансрын технологи нь уур амьсгалын өөрчлөлт, гамшгийн тусламж, тогтвортой хөгжил зэрэг манай гаригийн өмнө тулгарч буй хамгийн ноцтой асуудлуудыг шийдвэрлэхэд тусалж чадна. “Дэлхий дээр бидний санаанд оромгүй олон зүйл аль хэдийн сансрын эдийн засгийн нэг хэсэг болсон” гэж профессор онцлон тэмдэглэв. Хиймэл дагуулаас авсан зураг нь тариалангийн ургацыг хянах, усны нөөцийг илүү үр ашигтай удирдах, ойн хомсдолыг бодит цаг хугацаанд хянах боломжтой болгодог. Хиймэл дагуулын холбоо нь тусгаарлагдсан сургуулиудад зайны сургалт, алслагдсан бүс нутагт телемедициныг дэмжих боломжтой.
MIR-SAT1: Маврикийн хөөргөсөн анхны хиймэл дагуул Олон улсын сансрын станцаас тойрог замд гарсан.
НҮБ-ын үүрэг
Профессор Коксын хэлснээр, НҮБ-ын давхарга мандлын гаднах үүрэг онцгой бөгөөд энэ нь сансар огторгуйг энхийн зорилгоор судлах, ашиглах чиглэлээр улс орнуудын чадавхийг бэхжүүлэхэд тусалдаг бүтэц юм. НҮБ нь сарыг судлах, сансар огторгуйн хөдөлгөөн, гаригийг хамгаалах хамтын ажиллагаа зэрэг нарийн төвөгтэй асуудлуудыг багтаасан гишүүн орнуудын зөвшилцлийг бий болгох платформоор хангадаг. “Хил хязгааргүй учраас сансар огторгуй хүмүүсийг ойртуулдаг” гэж тэр хэлэв.
Сансар огторгуйн мэргэн ухаан
Профессор Кокс: “Бид орон зайг ихэвчлэн идеал болгодог, гэхдээ энэ нь гэнэн идеализм биш” гэж онцолжээ. Тэр дундаа 1975 онд хоёр улсын сансрын хөлөг анх удаа тойрог замд хөл тавьсан АНУ, ЗХУ-ын шинжлэх ухаан, улс төрийн хамтын ажиллагааны чухал үйл явдал болсон Аполлон-Союз хөлөг онгоцыг сансрын хөлөг онгоцоор хөөргөж байсныг дурсав. “АНУ, ЗХУ тэр үеийнх шигээ сансарт хамтран ажиллаж, бидний өнөөг хүртэл хэрэглэж байгаа технологийг хамтдаа хөгжүүлнэ гэж төсөөлшгүй байсан” гэж тэр хэлэв. Тухайн үед солилцсон зүйлсийн дунд Зөвлөлт ба АНУ-ын сансрын нисгэгчид сансар огторгуй дахь бүх хүн төрөлхтний ололт амжилтыг хүлээн зөвшөөрч буйг илэрхийлсэн НҮБ-ын туг байв.
Ерөнхий ашиг тус
“Хэрэв хүн бүр сансрын хайгуулд хувь нэмрээ оруулж, ашиг тусыг нь хүртэх боломжтой бол урагшлахад хялбар байх болно” гэж профессор Кокс хэлэв. “Хүн бүр хамтран ажиллавал ахиц дэвшил илүү хурдан гарна.” НҮБ өөрийн түншүүдийн хамт Кени, Маврики, Молдав, Гватемал зэрэг орнуудад анхны хиймэл дагуул хөөргөхөд тусалсан. Олон улс орон сансрын клубт нэгдэхийн хэрээр НҮБ сансарт нисч буй хөгжиж буй орнуудад олон улсын үүрэг хариуцлагад нийцсэн сансрын хууль тогтоомжийг боловсруулахад тусалж байна.
Сансрын хог хаягдлын асуудал
Орон зай хязгааргүй боловч улам бүр хөл хөдөлгөөн ихтэй болж байна. Хоёр зуу гаруйхан жилийн өмнөхтэй харьцуулахад 2025 онд 4500 гаруй шинэ хиймэл дагуул хөөргөсөн. Олон сансрын биетүүд тойрог замд сүйрч, хог хаягдал үүсгэж байна. Одоогоор дэлхийн ойр орчмын сансарт 130 сая ширхэг хог хаягдал байгаа гэсэн тооцоо бий. Нэг см хүрэхгүй хэмжээтэй маш жижиг хог хаягдал ч сүйрлийн хохирол учруулж болзошгүй. Эрдэмтэд сансрын биетүүд мөргөлдөхөд улам олон хог хаягдал бий болж, улмаар мөргөлдөхөд хүргэдэг гинжин урвал болох Кесслерийн синдромын аюул заналхийлж байгааг анхааруулж байна. Бид сансарт дэд бүтцийг хөгжүүлж, дэлхий дээр түүн дээр илүү найдах тусам ноцтой асуудлууд нэмэгддэг гэж Кокс анхааруулж байна.
НҮБ-ын туг Ангараг дээр байх уу?
Профессор амьдралынхаа туршид “өөр амьд ертөнц”-ийн нээлтийг харахыг хамгийн их хүсч байгаагаа хэлэв: “Нарны аймгийн гаригуудын хиймэл дагуулаас эсвэл Ангараг гариг дээр микробууд илэрсэн бол би гайхахгүй. Гэхдээ ийм нарийн төвөгтэй амьдралын хэлбэрүүд олдвол би үнэхээр гайхах болно.” Брайан Кокс дараагийн саран дээр буухыг тэсэн ядан хүлээж байгаа бөгөөд хэзээ нэгэн цагт хүмүүс Ангараг гараг дээр хөл тавина гэж найдаж байна: “Ангараг гарагийн гадаргуу дээр туг наах үед энэ нь НҮБ-ын туг байх болно гэж би бодож байна.”