Байгалийн суурь цацраг нь дэлхийн хүн амын өртөх гол эх үүсвэр хэвээр байна. Энэ тухай пүрэв гарагт нийтэлсэн НҮБ-ын Атомын цацрагийн нөлөөллийн шинжлэх ухааны хорооны (UNSCEAR) шинэ шинжлэх ухааны тайланд дурджээ.
Баримт бичигт дурдсанаар, ионжуулагч цацрагийн байгалийн эх үүсвэрүүд болох радон, торон, сансрын туяа, хөрс, хүнсэнд агуулагдах байгалийн цацраг идэвхт бодисууд нь хүн амын хүлээн авсан цацрагийн тунгийн дийлэнх хувийг бүрдүүлдэг. Цөмийн болон цацрагийн томоохон ослын ховор тохиолдлоос бусад тохиолдолд хүний үйл ажиллагааны эх үүсвэрээс үзүүлэх хувь нэмэр ерөнхийдөө хамаагүй бага байдаг.
Дэлхийн судалгаа
Судалгааны үр дүнг UNSCEAR-ын “Ионжуулагч цацрагт олон нийтийн өртөх байдлыг үнэлэх нь” шинжлэх ухааны шинэ нэмэлтэд толилуулж байна. Энэ бол өнөөг хүртэл байгалийн болон хиймэл эх үүсвэрээс хүн амд үзүүлэх цацрагийн тунгийн талаарх дэлхийн хэмжээнд хийсэн хамгийн цогц дүн шинжилгээ юм. Уг тайланг 2007-2022 оны хооронд хийсэн Олон нийтийн өртөлтийн талаарх дэлхийн судалгааны мэдээлэл болон шинжлэх ухааны уран зохиолын дүн шинжилгээнд үндэслэсэн болно.
Хорооноос байгалийн эх үүсвэрээс авах дэлхийн дундаж үр дүнтэй тунг ойролцоогоор 3 милливиз (3 миллив) гэж тооцоолжээ. Хамгийн их хувь нэмэр нь радон, торон болон тэдгээрийн задралын бүтээгдэхүүнийг амьсгалах замаар авдаг – жилд ойролцоогоор 1.8 мЗв. Үүний дараа байгалийн цацраг идэвхт бодисыг хоол хүнс, усаар шингээх (0.5 мЗв), дэлхийн царцдас дахь радионуклид (0.4 мЗв), сансар огторгуйн цацраг (0.3 мЗв) гадны нөлөөлөл орно.
Энэ шинэ тоо нь 2008 онд нийтлэгдсэн дэлхийн дундаж 2.4 мЗв-аас өндөр байсан. Гэвч энэхүү өсөлт нь байгаль орчны цацрагийн түвшин бодитой өссөнөөс бус мэдээллийн хүртээмж, аргачлал сайжирсантай холбоотой гэж UNSCEAR онцолжээ.
“Шинэ үнэлгээ нь хүмүүсийн өдөр тутмын амьдралдаа хүлээн авч буй цацрагийн тунг илүү тодорхой, дэлхий дахинд төлөөлөх дүр зургийг харуулж байна” гэж НҮБ-ын аюулгүй байдлын агентлагийн дарга, доктор Сара Баатут хэлэв. “Шинжлэх ухааны илүү сайн мэдээлэл, дэвшлийн ачаар бид олон нийтийн өртөлтийн түвшинг илүү сайн тооцоолж, нийгмийн эрүүл мэндийг хамгаалах үндэсний болон олон улсын хүчин чармайлтыг дэмжиж чадна.”
Хүний гараар бүтсэн эх сурвалжийн оруулсан хувь нэмэр
Тус тайланд хүний гараар бүтээгдсэн эх үүсвэр, тэр дундаа эмнэлгийн, үйлдвэрлэл, шинжлэх ухаан, цацрагийн технологийн хэрэглээний хэрэглээ зэрэг нь ердийн үйл ажиллагааны нөхцөлд жилд ердөө хэдхэн микрозиверт байдаг гэж тэмдэглэжээ.
Атомын цахилгаан станцын ойролцоо амьдардаг хүн амд үзүүлэх цацрагийн тун маш бага хэвээр байгаа бөгөөд дүрэм ёсоор жилд хэдэн арван микрозивертээс хэтрэхгүй байна. Үйлдвэрлэсэн цахилгаан эрчим хүчний нэгжид ногдох хамтын үр дүнтэй тунг нэг гигаватт-жилд 0.4 ман-сиверт гэж тооцдог.
Цөмийн туршилт
Цөмийн туршилтын бүс нутагт цацрагийн нөлөө мэдэгдэхүйц буурсан. Туршилтын дараа шууд цацрагийн түвшин өндөр байсан ч өнөөдөр Нью-Мексико, Маршаллын арлууд, Муруроа, Фангатауфа, Семипалатинск дахь туршилтын цэгүүдэд жилийн тун нь байгалийн суурь түвшнээс хамаагүй доогуур байна.
Чернобыль болон Фукушимад болсон осол
Олон нийтийн цахилгаан станцын ослууд болон олон нийтийн цахилгаан станцын ослууд Фукушима цацраг идэвхт задрал, байгалийн үйл явц, халдваргүйжүүлэх арга хэмжээний улмаас буурсаар байна. Одоогийн байдлаар Чернобылийн эргэн тойронд байгаа бүс нутагт жилийн тун нь хэдэн арван микрозивертээс хэдэн миллизиверт хүртэл, харин Фукушимагийн ойролцоох нүүлгэн шилжүүлэгдээгүй хотуудад хэдхэн микрозивертээс 0.3 мЗв хүртэл хэлбэлзэж байна.
UNSCEAR тайлан нь засгийн газар болон олон улсын байгууллагуудад цацрагийн хамгаалалт болон нийгмийн эрүүл мэндийн бодлогыг боловсруулахад мэдээлэл өгөх шинжлэх ухааны шинэчилсэн нотолгоог хангах зорилготой юм.